Miền quê thơ ấu [Phần 2]

Miền quê thơ ấu là bức tranh ghép bằng văn xuôi của tuổi thơ tôi với làng quê yêu dấu. Nó được viết ra sau khi tôi bị TCCT đánh bật khỏi Hà Nội trở về Quân Khu Bốn.  Trong sự đùm bọc của những người đồng đội cũ tôi thực sự sống cùng những ám ảnh tươi đẹp của tuổi thơ chốn làng quê mà viết nên cuốn sách này. Cuốn sách đã đượt Giải thưởng VHNT Cố Đô được nhà xuất bản Kim Đồng đưa vào "Tủ sách vàng" tái bản nhiều lần được nxb Thanh Niên in lại trong Tuyển tập Văn Thơ Nhạc Tuổi Thơ của tôi và đã được trích giảng trong sách giáo khoa phổ thông...

Phần 2

12. CHỌI CỎ GÀ

 

       Xem những cuộc chọi nhau của động vật thú vị không thể tả được. Hai con trâu nghênh sừng nhìn nhau rồi nhoáng một cái người ta nghe một tiếng "cục" phát ra từ hai cái đầu của chúng. Hai cái đầu trâu như dính chặt vào nhau tám cái chân căng lên đạp lún đất đai. Hai con trâu quay cùng chiều thành một vòng tròn và mặt đất được khoanh tròn bởi những dấu chân của chúng. Chợt một con trâu nghiêng cặp sừng nhọn hoắt đâm vào cổ đối phương. Con trâu kia có thể chặn lại được và hai cái đầu lại dính chặt vào nhau. Cứ như thế cho đến lúc một con trâu bỏ chạy và một con đuổi theo trong tiếng hò reo của con người chung quanh chúng. Tôi đã xem ít chuộc chọi gà. Những người nuôi gà chọi thật kỳ công. Họ đi tìm gà chọi ở tận những chợ xa. Có khi phải hàng tháng trời dạo hết chợ này đến chợ khác họ mơi shcọn được con nòi vừa ý. Thỉnh thoảng họ dùng dao sắc vót nhọn đuôi "cựa" chân gà. Những con gà chọi thường thưa lông da cổ đỏ tía. Hình như trước khi  cho gà chọi họ còn vẩy rượu mạnh vào cổ gà gà sẽ hăng máu hơn trong cuộc đấu. Thoạt đầu hai đối thủ gà né nhau giữ miếng. Rồi bất thần chúng nhảy vào dùng chân đá mạnh "cựa" sắc vào đối thủ của mình. Có khi chúng lại dùng cặp mỏ nhọn cắn vào đầu nhau và khi rứt ra mỏ nó ngậm đầy lông đối hủ. Chúng chọi nhau một lúc một hăng lông bắn vương vãi chung quanh. Những người xem đôi lúc bị cuốn vào cuộc ẩu đả của gà quên mình là người xem đá chân vào người bên cạnh. Con gà thắng cuộc thường bộc lộ sự đắc thắng trước mặt mọi người không sợ con người chê là thiếu khiêm tốn. Nó đứng dạng hai chân vươn cổ gáy một tràng dài rồi ỉa một dãi xuống đấu trường.

Lũ trẻ chăn trâu công ty lại có trò chơi riêng của mình. Chọi cỏ gà. Đấy là mùa rét ngọt những dây cỏ gà bò trên đất đã đến lúc có độ bền cao nhất. Chúng tôi thả trâu cho chúng tự do gặm cỏ trên bãi đê mênh mông rồi từng đứa một đi tìm cho mình những dây cỏ gà tốt nhất. Ven đê cỏ gà không thiếu gì. Những dây cỏ màu nâu sẫm bò lang man trên mặt đất. ở mỗi mắt dây giương lên một cụm lá nhọn tia ra giống hệt chiếc mào gà chỉ khác là mào gà thì đỏ như lửa còn lá cỏ gà thì xanh thẫm. Khi trong tay mỗi đứa đã có một bó cỏ gà chúng tôi quay về chỗ ngoặt con đê đốt lên đống lửa cho ấm rồi quây tròn bên nhau chơi trò chọi cỏ gà.

Tôi cầm đầu dây cỏ không có chùm lá nhọn giơ ra trước mặt lũ bạn. Từng đứa một cũng cầm "gà" của mình như thế và đánh vào "con gà" của tôi một cái. "gà" đứa nào bị rụng đầu đứa ấy thua một trận. Dĩ nhiên trận thắng thuộc đối thủ của nó. Hai "gà" không rụng đầu khi đánh vào nhau đấy là trận hoà. "Con gà" của tôi quả không phải là một đấu thủ xoàng trước khi hy sinh nó đã làm rụng đầy bảy đối thủ. Và khi đấu thủ của tôi ngã xuống rồi trong tay tôi còn bao nhiêu đấu thủ chưa xuất trận.

Chúng tôi chơi trò chọi cỏ gà không chán. Càng chơi càng hăng hái. Cho mãi đến lúc hoàng hôn phủ xuống ruộng đồng chúng tôi mới đứng dậy dong trâu về.

- Ngày mai chơi nữa nhé!

- Ngày mai...



13. DÒNG SÔNG

 

        Tôi đã đi dọc con sông bao quanh làng tôi vào ban đêm và ban ngày. Dường như tôi không nghĩ đấy là một dòng sông đầy nước. Trong trí nhớ của tôi đó là một dòng trời màu xanh điểm một vài đám mây trắng đó là một dòng sao luôn nhấp nháy dưới tận đáy sâu lòng đất đó là một thời gian mãi mãi chảy vào vô tận. Những con thuyền những mảng bè lá cây và rác rưởi... không phai chúng được dùng nước cuốn đi mà chính chúng đã trượt trên nền trời trên sao sáng và thời gian. Chỉ khi nhảy từ trên bờ xuống dòng sông tôi mới thực sự nhận thấy rằng đấy là một dòng nước buốt nhức. Tôi thả mình vào khoái cảm do dòng nước mát trong và cuộn xiết mang lại. Nhưng tôi luôn phải chống lại chúng để mình khỏi bị cuốn trôi ra biển làm mồi cho cá mập. Nghĩa là tôi phải trụ lại như những ngôi sao dưới lòng sông như bầu trời trong xanh dưới lòng sông.

Tôi nhìn lên phía thượng nguồn dòng sông lên Hai Vai vẫn đứng nguyên chỗ cũ vững chắc đến nỗi bóng của nõ dưới lòng sông dòng nước không mang đi được. Tôi nhìn xuống hạ lưu chiếc cầu mang tên dòng sông cầu Bùng - vẫn uốn khúc cong mình nối đôi bờ phù sa trù phú. Vậy mà có những cây gỗ quý đã bị dòng sông cuốn phăng ra biển. Dòng sông cuộn đi tất cả những gì không thắng sức chảy của nó. Tôi đã nghe những câu hát của dòng sông trong đêm tối trời. Có thể ai đó trên con thuyền xuôi ngược dòng sông đã cất lên câu hát nhưng tôi không muốn tin đấy là câu hát của con người. Tôi không trông thấy gì cả trong những đêm tối như bưng lấy mắt và bởi vậy đối với tôi dòng sông đã hát lên. Cả những lúc tĩnh mịch dăng đầy dòng sông tôi vẫn nghe dòng sông hát tận đáy sâu.

 

 

14. GIAO THỪA

 

        Tôi đã thức đợi phút giao thừa trong những đêm cuối năm nhưng rốt cục là ngủ quên đi cho đến lúc bố tôi hoặc mẹ tôi đánh thức... Khi tôi choàng tỉnh dậy thì tiếng pháo lớn pháo bé đã nổ vang dội khắp cả vùng quê.

- Giao thừa rồi hả bố? - Tôi hỏi.

- Còn dăm phút nữa - Bố tôi đáp - Con chuẩn bị đốt pháo đi. Pháo treo trước cửa rồi.

Tôi xách đèn ra cửa. Các em tôi cũng đã được đánh thức dậy theo tôi xem đốt pháo. Tôi châm lửa vào ngòi pháo. Băng pháo nổ giòn tan xác pháo bắn tung toé vào người. Băng pháo nhà tôi nổ kéo dài ats cả những tiếng pháo lớn chung quanh. Tôi tin là phút giao thừa giữa năm cũ và năm mới đa xnằm giữa băng pháo nhà tôi.

Có người nói nổ pháo giao thừa chào đón năm ới. Có người lại nói đốt pháo để xua đi những rủi ro năm cũ. Bố tôi thì nói: đốt pháo để vĩnh biệt năm cũ và đón năm mới về. Đúng là năm cũ không bao giờ quay lại nữa. Tôi giã từ  tuổi lên mười của tôi đón phút đầu tiên của thập kỷ thứ hai đời mình giữa băng pháo nổ. Đất trời cây cỏ chim muông cũng đón tuổi của nó như tôi.

- Giao thừa! Giao thừa! Chính phút ấy tôi nghe vũ trụ thốt lên lời sau bao nhiêu chờ đợi.

 

 

15. KẾT BẠN MÙA XUÂN

 

        Tôi mặc bộ quần áo mới nhất đẹp nhất đi ra đường. Những đứa bạn cũng đi ra đường với bộ quần áo mới nhất đẹp nhất.

- Chào bạn! Chúc bạn năm mới tốt đẹp:

- Chào bạn! Chúc bạn năm mới tốt đẹp!

Chúng tôi nắm tay nhau và cùng đi. Con đường dẫn chúng tôi đi vài niềm vui vô tận.

Thiên nhiên trong mùa xuân cũng vậy. Tất cả cây cối đất đai chim chóc đều tươi sáng trong bộ quần áo mới nhất đẹp nhất đi bên con người. Chúng chào nhau kết bạn với nhau và kết bạn với tất cả mọi người. Còn con người thì không thể kìm giữ được chỉ muốn ôm choàng lấy thiên nhiên trong vòng tay của mình. Tất cả chỉ có nụ cười rạng rỡ. Những cuộc kết bạn đẹp đẽ nhất không thể quên. Và bởi thế con người luôn mong mùa xuân trở lại...

 

 

16. ĐÊM QUA TÔI MƠ THẤY

 

        Đêm qua một giấc chiêm bao đã đến với tôi. Thoạt đầu tôi có cảm giác là từ xa vọng lại những âm thanh êm dịu như một điệu nhạc trong đêm. Những âm thanh đó vang lên mỗi lúc một gần và trước mặt tôi bỗng trào lên muôn vàn con sóng biển. Tôi chạy trên cát và dừng lại trước biển xanh mênh mông dào dạt sóng. Khi tôi quay lại những đứa trẻ trong đội thiếu nien của tôi đã vây kín chung qanh đứa nào cũng mặc quần xanh áo trắng quàng cổ bằng một chiếc khăn lửa hai đuôi khăn lứa uốn lượn làm gương mặt đứa nào cũng trở nên hồng hào và tươi vui kỳ lạ.

Chúng tôi đi dọc bờ cát dài trắng muốt. Chân chúng tôi  lún trong cát khó khăn lắm mới nhấc lên được. Nhưng chúng tôi đã đi được rất xa trên bãi cát bởi mỗi bước của chúng tôi dài đến hàng mét. Khi dừng lại tôi ngạc nhiên thấy mỗi đứa cầm trong tay một bó hoa đủ các màu sắc. Tôi nhìn vào tay mình thấy tay cũng đang cầm hoa nhưng đấy là một boá hoa đỏ và tất cả mọi cánh hoa đều có hình tìm. Tôi giơ cao bó hoa vẫy chào bạn bè và thấy mình lùi dần ra biển. Tôi cởi áo làm thành một chiếc thuyền rồi bước lên "thuyền". Chiếc khăn lửa được căng lên thành lá buồm. Gió thổi lá buồm phồng lên mỗi lúc một to. Và chiếc thuyền buồm mang tôi vượt lên những đợt sóng bạc đầu ào ạt vỗ vào bờ cát chiếc thuyền xa dần những đứa bạn. Từ trong bờ biển xa mờ những bó hoa tung ra rơi đúng vào chiếc thuyền của tôi làm nó chòng cành. Tôi ngồi trên chiếc thuyền hoa và lướt ra khơi xa sóng biển càng mạnh. Những con sóng tung thuyền tôi lên cao. Tôi có cảm giác là bụng thuyền đang ở phía bầu trời. Nhưng chiếc thuyền vẫn vượt qua sóng dữ lao nhanh về phía trước. Chiếc thuyền đưa tôi đi quanh một hoang đảo. Một ông già râu tóc bạc trắng như cước dài đến gối ra vẫy tôi. Ông ta là Cờríttốp Côlông người đã từng đi thuyền chung quanh trái đất. Ông tiễn tôi bằng một túi thức ăn ném ra thuyền vì chiếc thuyền của tôi không thể nào cập vào hoang đảo được. Tôi tiếp tục lao thuyền đi và Rôbinxơn đã vẫy tôi ở một hoang đảo khác. Rôbinxơn cũng đã già quần áo của ông là bộ lông dày và tốt của chính mình. Từ biệt Rôbinxơn chiếc thuyền của tôi đi mãi và dừng lại trên đỉnh cao nhất cảu biển. Lúc ấy tôi thấy biển giống một hòn núi khổng lồ và chiếc thuyền tôi cắm neo trên đỉnh.

Bỗng có tiếng người kêu to:" Mưa rồi". Tôi choàng dậy và chợt nhận ra tiếng mưa đang gõ xuống những tàu lá chuối ngoài vườn. Bố mẹ tôi đã ra sân che chắn đống củi vừa phơi ngày hôm qua.

Tôi không hiểu vì sao mình lại có một giấc mơ như thế. Tôi kể lại cho bố mẹ nghe. Bố tô nói: "Chiêm bao đó là sự kết hợp lạ lùng của những ấn tượng mà người ta đã cảm giác được".

 

 

17. CHIẾC GHẾ CỦA TÔI

 

        Bố tôi là người làm được nhiều nghề. Ông vừa là thợ cày vừa là thợ đan thúng thợ xây. Ông cũng đã từng làm bí thư Đảng lại còn giỏi cả nghề mộc. Và nhờ vậy ông đã đóng cho tôi một chiếc ghế rất đẹp vừa tầm với chiếc bàn học đặt trong nhà.

Chiếc ghế phải đóng mất nửa ngày mưa. Hai chân sau uốn ngửa một tí để có thể ngồi tựa lưng thoải mái. Sau khi đã chốt các mộng bằng chốt tre già ông dùng giấy nhám thoa các mặt gỗ cho trơn nhẵn rồi quét vécni màu cánh kiến bóng nhoáng. Chiếc ghế đẹp không thua gì những chiếc ghế tựa của người lớn mà ta vẫn thường thấy nhưng không cao to bằng. Dĩ nhiên nó quá cỡ đối với bọn trẻ còn học vỡ lòng. Mấy đứa bạn tôi đến chơi trông thấy cái ghế của tôi không thể không xuýt xoa khen chiếc ghế đẹp. Nhìn chúng tôi biết mỗi đứa đều ước có một chiếc ghế như chiếc ghế của tôi.

- Bây giờ trở đi nó là của con. Con phải có trách nhiệm bảo quản nó. - Bố tôi nói.

- Con phải bỏ cái tật ngồi lắc ghế đi mới được. - Mẹ tôi dặn.

Tất nhiên tôi đã hứa trước bố mẹ. Và tôi tin rằng tôi sẽ làm đúng lời hứa: bảo quản tốt chiếc ghế.

Đến giờ học bài tôi ngồi ngay ngắn vào ghế hai tay đặt lên bàn ướm thử một cách thú vị rồi mở sách vở ra. Trong lúc học bài như vậy tôi thường tự nhắc mình phải chú ý giữ gìn chiếc ghế. Rồi bài học cuốn hút tôi. Tôi say sưa đọc một câu chuyện cổ tích trong sách giáo khoa mà không nhớ là mình đang ngồi ở đâu.

- Đừng có lắc ghế - Mẹ tôi ngồi vá áo trên giường quay lại nhắc nhở tôi.

Tôi giật mình rời mắt khỏi cuốn sách và chợt nhận ra hai chân ghế sau đang bơi trong không khí. Tôi vội vàng điều chỉnh cho hai chân ghế sau hạ xuống nền nhà ấp úng nói:

-  Con... quên...

Mẹ tôi không nói gì thêm. Bà biết là tôi còn phải tập trung học bài. Nhưng những con chữ trong trang sách cứ nhảy nhót dưới ánh mắt tôi. Phải một hồi lâu tôi mới đọc tiếp được câu chuyện đang bỏ dở. Cũng may cho tôi đấy là một câu chuyện hấp dẫn. Dường như trên đời này cái may thường đi đôi với cái rủi. Câu chuyện càng hấp dẫn tôi bao nhiêu tôi càng xao nhãng những điều khác bấy nhiêu. Tôi lại làm lúc lắc cái ghế. Nếu không có bố tôi giữ lại chắc tôi và cái ghế đã đổ kềnh...

- Đã bảo mà nó có chịu nghe đâu! - Mẹ tôi phàn nàn.

- Con phải có ý một chút chứ! - Bố tôi nói - Cái gì cũng phải kiên trì rèn luyện mới được.

Tôi hứa với bố mẹ là sẽ cố gắng sửa chữa kỳ được tật xấu của mình. Nhưng tôi đã không thực hiện triệt để được. Đến một hom bố mẹ đi làm đồng cả tôi ngồi làm bài tập toán ở nhà. Bài toán ở lớp không đứa nào giải được. Giỏi toán như tôi cũng phải chịu bó tay. Về nhà tôi đã gạch xoá nhăng nhít trên tờ giấy nháp và không còn hy vọng gì thêm. Tôi nhìn hai con vành khuyên chuyền cành chanh bên ngoài cừa sổ nghĩ ngợi. Bỗng tôi lôi tờ giấy nháp mới ra ghi lia lịa những con số. Tôi đã tìm ra đáp số đúng của bài toán khó. Tôi sung sướng muốn reo lên. Nhưng tôi đã không reo lên mà say sưa ghi bài giải của mình vào vở tập. Cái tính tôi thật kỳ quái hễ cứ say sưa một điều gì đó thì lại quên bẵng mất những điểm khác. Thế là chiếc ghế lắc lư như điên cả tôi và chiếc ghế ngã kềnh ra đất.

Khi bố tôi trở về chiếc ghế đã gãy một chân người tôi thì còn đau ê ẩm.

Sau đó bố tôi sửa lại chiếc ghế. Ông chắp chân ghế lại bằng một cái nẹp gỗ giống như người ta cặp thanh nẹp cho người gãy xương chân. Từ lần ấy tôi mới hẳn tật ngồi lắc ghế nhưng cái ghế thì không còn nguyên vẹn xinh đẹp như xưa nữa.

 

 

18. HOA ĐÈN

 

       Ngọn đèn trên bàn học của tôi toả một vầng ánh sáng ấm áp. Có một lần tôi rời mắt khỏi trang sách ngước nhìn ngọn đèn bỗng thấy chân ngọn lửa có những đốm sáng lạ. Đấy là đốm sáng của than bấc đèn. Bấc đèn cháy thành than và không chịu rụng xuống nó uốn toe ra như những cánh hoa. Tôi gọi đấy là hoa đèn và khoái trá về sự phát hiện của mình.

- Mẹ ơi hoa đèn! Tôi khoe với mẹ.

- ừ... hoa đèn - mẹ tôi nhìn ngọn đèn nói - Đèn có hoa là điềm may đấy con ạ.

Thì ra mẹ tôi cũng đã gọi những đốm bấc than ấy là hoa đèn từ bao giờ rồi. Không những thế mà lại còn biết "đèn có hoa là điềm may" nữa. Tại sao đèn có hoa lại báo điềm may? Tôi hỏi mẹ tôi và cả bố tôi nữa nhưng không ai giải thích cho tôi được.

- Nghe các cụ bảo thế. - Bố mẹ trả lời tôi.

Các cụ có giải thích được điều bí ẩn đó không? Tôi tự hỏi và nghĩ rằng biết đâu cụ của các cụ cũng không giải thích được. Ai đã truyền lại sự phát hiện ấy đầu tiên? Tôi ước mình được hành trình ngược lại quá khứ để hiểu biết tất cả những gì con người đã sáng tạo ra.

Thế đấy tôi tưởng tôi đã sáng tạo ra nhưng điều ấy mẹ tôi đa biết. Tôi tưởng mẹ tôi sáng tạo ra nhưng điều ấy các cụ đã biết. Tôi tưởng các cụ sáng tạo ra nhưng điều ấy rất lâu rồi người ta đã biết.

 

 

19. AI LÀM RA VẬN MAY?

 

        Sáng hôm sau thầy giáo ra bài kiểm tra toán. Bài làm của tôi được thầy cho điểm 10 đấy là điểm mười duy nhất của lớp trong lần kiểm tra này. Mấy đứa bạn chia vui với tôi tôi nói:

- Đêm qua đèn dầu nhà tớ có hoa.

Mấy đứa bạn trố mắt sau khi nghe tôi nói. Rồi chúng chất vấn tôi. Tôi thuật cho chúng nghe lời mẹ tôi đêm qua. Đứa nào cũng tỏ vẻ phục mẹ tôi và tin rằng hoa đèn đã cho tôi vận may. Bỗng thằng Vang "sứt" hỏi:

- Thế lần trước cậu được điểm mười có hoa đèn báo không?

- Không.

- Vậy thì trời phù hộ cho cậu chắc?

Tôi và mấy đứa bạn bỗng cục hứng. Thằng Vang "sứt" có lý của nó. Và tôi bỗng nghĩ giá đêm qua tôi không học bài lấmo có thể nhớ được cái công thức toán rắc rối đã học để áp dụng vào giải bài toán thầy cho... Tôi nhìn thằng Vang "sứt" đợi câu giải thích của nó. Vang "sứt" không giải thích một cácụ thể có lẽ nó không đủ sức để làm việc đó nhưng nó nói:

- Hôm qua tớ nghe anh Lừng nhà tớ nói: "Mỗi người tự làm ra vận may của mình". Thế thôi.

Anh Lừng thằng Vang "sứt" đang học đại học văn có thể anh ta đủ lý lẽ để giải thích cho lũ trẻ chúng tôi hiểu điều đó là đúng lắm chứ. Vậy thì tôi tin mẹ tôi tin các cụ hay tin anh thằng Vang "sứt".

 

 

20. BÀ CÔ

 

        Có lần tôi nghĩ hình như con người sống nghĩ suy và làm việc cho đến lúc mái đầu bạc trắng như bông cũng cốt để giải đáp những câu hỏi mà thời thơ ấu mình đã đặt ra. Nhắm mắt từ biệt thế giới rồi những câu hỏi vẫn lởn vởn quanh nấm mồ xanh rờn cỏ mọc.

- Cô ơi lớn lên cháu làm gì? - Tôi hỏi bà cô đang ru đứa em nhỏ của tôi trên võng.

- Lớn lên cháu sẽ làm người. - Cô tôi nói âu yếm.

- Làm người là thế nào hở cô? Thế còn nhỏ cháu không phải là người à? - Tôi lại hỏi.

Đứa em gái của tôi lại khóc. Cô tôi không trả lời tôi mà bà vỗ vỗ vào chăn lót nó ru cháu. Giọng ru của bà thật ấm dịu ngọt ngào. Tôi nghe một cách say sưa và quên đi câu hỏi của mình chưa được cô giải đáp. Cô tôi cũng không nhắc lại nữa. Có thể cô tôi không giải thích cho tôi được. Có thể cô tôi quên bẵng câu hỏi của tôi. Nhưng rồi một lần tôi hỏi cô:

- Cô làm gì hở cô?

- Cô giữ các cháu chứ còn làm gì nữa. - Cô tôi nói.

- Cô lớn thế mà cô không làm người à?

- Cái thằng chỉ nói dại!

Tôi cụt hứng không hỏi nữa. Nhưng đầu óc tôi bởi thế mà âm âm i i như có tiếng cối xay suốt buổi. Cô tôi nói vậy tức là cô đang làm người. Giữ các cháu là làm người. Chẳng lẽ lớn lên tôi cũng đi giữ các cháu như cô để làm người? Tôi muốn lục vấn cô nhưng vì thấy thương bà nên lại thôi. Mà làm sao không thương bà được. Bà đã giữ em cho bố mẹ tôi đi làm đồng. Chắc trước kia bà cũng giữ tôi như bây giờ bà giữ em gái tôi.

Có một dạo tôi bỗng thấy vắng bà trong nhà. Dạo ấy mẹ tôi chưa sinh em gái. Tôi đã hỏi mẹ tôi là bà cô đi đâu. Mẹ tôi nói bà sang làng bên giữ con cho một người cháu gái lấy chồng ở bên đó. Trong làng có ai sinh nở gọi bà bà đến ngay. Khi rời đứa cháu này để đến với đứa cháu khác bà thường mang trên vai một cái xéo vải trong đó đựng mấy bộ quần áo cái hộp đồng đựng cau trầu. Lưng bà hơi còng xuống xéo vải trên lưng càng làm dáng đi của bà còng hơn. Bà già lắm rồi. Miệng không còn  chiếc răng nào. Cái cối giã trầu bằng đồng của bà lấm tấm những vết vôi trắng còn cái chìa của nó có ba răng thì cũng đã mòn tù. Vạy mà không mấy khi thấy bà buồn. Trẻ con trong làng hễ thấy bà là chạy theo chào hỏi. Bà nhớ tên từng đứa một và còn biết rõ đứa nào hay đái dầm đứa nào hay khóc thét và đứa nào hay nhè. Tết nào tôi cũng được bà mừng tuổi bằng tờ bạc hai hào mới cứng. Hai hào có thể mua được một gói kẹo ngọt hoặc mười cái pháo tói.

Tôi cứ đinh ninh bà là chị ruột bố tôi. Lâu lắm tôi mới biết bà không phải chị ruột bố. Bà là người họ hàng xa bên nội nhà tôi. Hồi còn con gái bà có nhan sắc. Nhiều người phải lòng bà. Bà lấy chồng được năm năm thì người chồng bảo bà không có con đòi lấy vợ hai. Bà bỏ nhà chồng về ở với mẹ. Lúc ấy bà còn tuổi thanh niên. Nhưng đàn ông trong làng tin là bà không sinh nở được nên không ai đến hỏi bà. Hai mẹ con ở với nhau mẹ bà qua đời bà ở một mình cho đến già. Khi thấy không thể sống đơn độc được mãi bà đi giữ con cho hầu hết các gia đình trong làng. bà sống với trẻ con như vậy dễ đến mấy chục năm rồi. Và trẻ con trong làng đều gọi bà là cô.

Khi đứa em gái tôi đã cứng cáp cô tôi sửa soạn quần áo bỏ vào chiếc xéo vải. Hôm ấy bố mẹ tôi làm một bữa ăn tiễn cô. Bà không ăn nhiều chỉ luôn tay gắp cho anh em tôi những thức ăn ngon dành riêng cho bà. Khi tiễn bà đi tôi mang hộ bà cái xéo vải ra ngõ còn bà thì bế đứa em gái của tôi. Đến đường cái lớn bà mới trao lại em gái cho mẹ tôi.

- Con chó con của cô lớn lên như một nàng công chúa nhé! - Bà nói - Còn cậu hoàng tử này đừng hỏi cô nhiều như thế nữa. Lớn lên cháu sẽ tự trả lời lấy. Cô không thể trả lời thay cho cháu được.

Bà đi về phía cuối làng. Lá tre khô rơi xuống mái tóc bạc trắng của bà rơi xuống cái xéo vải màu nâu cũ kỹ của bà.

Tôi không ngờ chỉ mấy hôm sau bà qua đời ở một gian đình cuối làng nơi có một đứa  trẻ con mới ra đời được mấy ngày.

Trẻ con trong làng đi đưa đám bà đông nghịt. Chúng tôi khóc to khi người lớn đặt quan tài bà xuống  huyệt. Tôi còn nhứo hình như trong lúc kêu khóc trên nấm mộ của bà cùng với những đứa trẻ khác tôi đã gào lên cái câu hỏi mà có lần tôi đã hỏi bà:

- Làm người là thế nào hở cô?

Cũng có thể là trí nhớ của tôi không được rõ ràng cho lắm. Thời gian như gió cuốn thổi qua trí nhớ con người bào mòn trí nhớ. Nhưng không hiểu sao tôi cứ đinh ninh là mình đã gào lên như vậu trước nấm mồ bà cô nấm mồ của con người mà tôi không thể nào quên được. Tôi tin điều ấy vì cho tới lúc trưởng thành rồi nhiều lúc ngồi ngẫm nghĩ câu hỏi ấy lại vang lên trong đầu "làm người là thế nào?". Mỗi lần như vậy tôi lại tìm thêm một cách giải đáp cho mình. Có lẽ mãi mãi cho đến khi nhắm mắt xuôi tay tôi còn phải đi tìm lời giải đáp cho câu hỏi tuổi thơ tôi. Có những câu hỏi như thế đấy nó mãi mãi dành riêng cho con người trên trái đất.

 

 

21. MÙA HOA XOAN

 

        Một ngày tháng hai đi dọc đường làng ta bỗng cảm thấy có một mùi thơm dìu dịu nhẹ nhàng phả vào da thịt. Ta cứ đi làn hương thơm ấy nửa như tiễn ta nửa như chào đón ta từ phía sau và phía trước từ bên trái và từ bên phải từ dưới đất và từ trên trời.. Chúng cứ dịu dàng lan toả lan toả mãi không thể nào ngăn lại. Ta ngước nhìn lên những xòm xoan đang xôn xao trong gió nhẹ và chợt thấy giữa ngàn xanh của lá cành hiện lên những chùm hoa phơn phớt tím và thế là ta nghe nhịp tim mình khe khẽ reo lên: Hoa xoan hoa xoan! Ta cứ ngửa mặt như vậy mà đi tiếp một quãng đường dài cho đến lối rẽ cần thiết ta mới nhìn xuống mặt đường và thấy rằng trên những vệ cỏ xanh phủ dày những cánh hoa xim tí ly ti. Cây cối trong vườn hoa xoan rắc tím. Những bể nước giếng khơi trong làng người ta che kín bằng những tấm cót dày hình tròn để hoa xoan khỏi rụng đầy vào nước. Người ta che chắn như vậy suốt cả tháng hoa xoan nở và rụng. Còn khi đi qua những ao hồ ta có cảm giác là mặt nước đã thấm đẫm mùi hoa và bay toả lên hương thơm thoang thoảng mơ hồ.

Mùa hoa xoan mùa dử bắt bọ rầy của lũ trẻ chúng tôi. Lúc trời vừa nhá nhem tối bọ rầy dưới những hố nhỏ trong ruộng đậu ruộng lạc non đội đất bay lên đi tìm nhau trên những rặng hoa xoan. Những con bọ rầy to bằng ngón chân cái xoè đôi cánh cứng màu nâu đen và vỗ cánh lụa bay lượn rù rù quanh những tán xoan sum suê. Con đực tìm con cái con cái tìm con đực. Hoa xoan là nơi chúng hẹn hò tình yêu hạnh phúc. Bọ rầy bay nhanh từ đất lên đến gần những vòm xoan nó giảm tốc độ và lượn thành vòng tròn. Vòng lượn của nó mỗi lúc một hẹp lại hẹp lại nữa cho đến lúc gặp gỡ tình yêu. Những cặp bọ rầy dính vào nhau dính vào vòm xoan sum suê. Lũ trẻ chúng tôi trèo lên cây xoan và rung cành. Những cặp bọ rầy rơi xuống đất. Tình yêu nồng nàn khiến chúng không thể buông nhau ra được. Và thế là chúng lọt vào bàn tay con người.

Chúng tôi chọn con cái trong những cặp như thế và nuôi chúng cho đến nhá nhem tối hôm sau. Những con bọ rầy cái được buộc vào một đoạn dây chỉ ngắn đầu chiếc cần bằng tre dài như cần câu. Khi những con bọ rầy đực lượn vòng quanh khóm xoan chúng tôi giương những chiếc cần lên. Con bọ rầy được buộc chỉ đập cành xè xè gọi bạn. Con bọ rầy đực bỗng phát hiện ra con cái của chúng tôi nó bay gần lại. Lượn vòng quanh mũi cần rồi ôm ghì lấy bụng con cái. Chiếc cần tre từ từ hạ xuống. Con đức bị chúng tôi gỡ ra khỏi con cái và bỏ vào túi vải. Chiếc cần tre lại giương lên. Lại từ từ hạ xuống... Khi những con bọ rầy trở về nhà của chúng những túi vải xinh xinh của chúng tôi đã có hàng chục con bọ rầy béo núc. Chúng tôi trở về nhà đếm xem được bao nhiêu con rồi vặt bộ cánh cứng của chúng đi cho vào bếp than nướng. Mùi bọ rầy nướng thơm ngậy bay ra ngõ bay xa. Đi trong làng chìm đắm trong mùi thơm dìu dịu ngọt của hoa xoan lẫn mùi thơm ngậy mời mọc của bọ rầy nướng. Nhưng chúng tôi không quên để lại những con bọ rầy cái khoẻ mạnh làm mồi cho đêm dử bọ rầy hôm sau.

Có điều lạ lùng là giữa hoa xoan và bọ rầy dường như có một mối liên hệ thầm kín nào đó. Năm nào hoa xoan nở ít năm đó bọ rầy thật hiếm. Chập tối chỉ thấy bọ rầy bay lên thưa thớt chúng bay vút nhanh qua những vòm xoan rồi vội vã trở về mặt đất như là chúng được cử đi thăm hỏi hoa xoan để giữ đúng một lễ nghi nào đó. Và năm đó đậu cũng mất mùa.

 

 

22. ĐẦM SEN NGÀO NGẠT

 

        Đầu làng tôi có ngôi đền thờ một bà thánh. Người ta gọi là đền Đức Thánh Mẫu. Có người gọi nôm na là đền Đức Thánh Bà. Trước cửa đền có một đầm sen hình bán nguyệt vừa rộng vừa sâu. Nước đầm sen quanh năm đầy và trong vắt có thể nhìn thấy  những ngọn rong thẫm đen bò lan man dưới đáy hò. Mặt hồ lá sen che phủ một màu xanh ngọc thẫm. Trên mặt lá hình như lúc nào cũng sáng lấp lánh những giọt nước trong văn vắt. Những giọt nước lăn lăn trong lòng lá sen theo những làn gió nhẹ.

Đầu vụ gặt chiêm đầm sen nở hoa. Người ta bảo đấy là mùa Bà Thánh rồi ngôi đền đi ra đồng phụ hộ cho con cháu gặt hái và để cho tâm hồn được thanh thản hơn. Sen nở hoa dệt nên tấm thảm hương thơm rước bà thánh đi dạo Hương sen thơm toả đến đâu Bà Thánh đi tới đó. Ban đêm càng khuya hương sen càng thơm đậm đà   toả lan khắp xóm làng. Người ta vác chõng tre ra đường làng hóng mát và để tâm hồn mình thơm đậm hương sen. Hương sen ru người ta vào giấc ngủ sâu đằm. Ban ngày hương sen toả tới tận những thửa ruộng xa tít cuối cánh đồng trước đền Bà thánh. Những người đi gặt có lẽ vì thế mà hăng hái hơn làm việc suốt cả ban trưa. Bà Thánh đang phù hộ cho con cháu trong làng! Những đêm sáng trăng trai gái rủ nhau ra bờ đầm trò chuyện. Họ cứ ngồi ở đấy rất khuya mới trở về. Có một anh con trai nào đó nói với người bạn gái trên đường về: "Tóc em thơm hương sen". Cô gái có lẽ quá sung sướng ù té chạy lên phía trước bỏ lại trên đường làng người bạn trai của mình.

Tôi rất thích những búp sen có màu hồng tươi và thơm ấy. Có lần muốn hái một bông về cắm ở lọ hoa trên bàn học. Nhưng người ta bảo Bà Thánh thiêng lắm ngay cả ý muốn hái sen trong đầm của bà cũng bị bà ngăn lại. Và thế là tôi bỏ ngay ý muốn hái sem vừa nảy ra trong đầu.

Bà Thánh thật là tuyệt - tôi nghĩ - Nếu bà không thiêng chắc chẳng mấy chốc hoa sen trong đầm sẽ bay hết vào các lọ cắm hoa trong làng.

 

 

23. BÀ THÁNH LINH THIÊNG

 

        Đền thờ Đức Thánh Bà ở trên một cồn đất cao thoáng mát chung quanh trồng nhiều cây hoa đại trước cổng có hai cây phượng cổ thụ. Còn cồn đất thì toàn những cây phi lao to cao quanh năm rì rào ca hát. Con đường nối với làng bên đi qua giữa ngôi đền và đầm sen. Khung cảnh đã khiến người ta có cảm giác như mình lạc vào cõi huyền bí rồi. Nhưng người ta còn thấy mình phải tỏ lòng tôn kính hơn khi đi qua đấy vì ai cũng nói là đền linh thiêng lắm. Ai làm điều gì bậy bạ quanh ngôi đền thậm chí vô tình nhổ nước bọt ở đấy thôi đều bị Bà Thánh phật  ý. Bà Thánh phật ý thì Bà sẽ làm cho ốm lăn ốm lóc.

Trong làng có một người đã vô tình nhổ nước bọt trước cửa đền. Khi về trời đang nắng bỗng đổ mưa rào làm anh ta ướt như chuột. Về tới nhà anh ta ốm li bì khi sốt khi rét không thuốc nào chữa khỏi. Của cải trong nhà bán nhẵn để chạy thuốc nhưng đành chịu bó tay. Anh ta nằm chờ Bà Thánh đến bắt mang đi các cụ già sau khi biết anh ta đã phạm lỗi với Bà khuyên phải mang lễ lên đền cúng xin Bà giải bùa cho. Thế là mâm lễ được mang lên đền hương được thắp toả khói nghi ngút. Nhưng khi khấn xin lá bùa Bà Thánh người ta chợt nhớ là phải mời con Thánh đến. Con Thánh là bác Sớ Liêu trong làng. Bác đang cày ruộng ngoài đồng thấy có người ra gọi. Liền buộc trâu chạy một mạch về nhà. Bác để nguyên quần áo nhảy vào bể nước ngụp lên ngụp xuống bảy lần rồi vào nhà thay bộ quần áo lụa nâu đi vội tới đền. Việc đầu tiên bác Sở Liêu quỳ sụp trên tấm chiếu vái ba vái. Xong bác đứng dậy thè dài lưỡi ra. Bác rút trong túi áo ra một con dao nhọn mỏng và sáng lấp lánh. Dùng mũi dao đó bác tự rạch một nhát vào lươi xmình. Máu từ lưỡi bác tứa ra. Người ta trao cho bác một chén rượu vừa rót. bác uống chén rượu nhưng không nuốt rồi bác phun ngụm rượu ấy lên mảnh giấy vuông bằng bàn tay quét nhũ vàng. Mảnh giấy vàng thấm rượu đỏ ửng lên. Người ta đốt mảnh "bùa" ấy cho tàn tro rơi vào một chiếc bát vàng trên bàn thờ Bà Thánh. Tạ lễ xong mang bát nước ấy về cho người ốm uống. Hai ngày sau người ốm khỏi bệnh. Ai chứng kiến việc đó mà chẳng kính nể sự linh thiêng của Bà Thánh? Nhưng tôi không được chứng kiến sự kiện ấy. Sự kiện ấy xảy ra trước cách mạng và tôi được nghe mấy người trong làng kể lại. Tuy nhiên tôi đã có một lần trông thấy bác Sở Liêu tự rạch lưỡi mình cho tứa máu rồi nhấp rượu phun vào lá bùa. Lần ấy trong làng có một người bị thương hàn. Nhưng người ốm thì không qua khỏi Bác Sở Liêu cuối năm ấy cũng qua đời.

Người ta bảo nguyên do là bác Sở Liêu bắt trộm một con gà của nhà hàng xóm hồi đầu năm. Con Thánh đã làm ngôi đền mất thiêng. Về sau sân đền thành nơi hội họp vui chơi của trẻ con chúng tôi. Nhưng mỗi lần qua ngôi đền hay nghĩ đến nó tôi lại rùng mình thấy cái lưỡi dài của bác Sở Liêu tứa ra những tia máu đỏ tươi.