Bài trên Nhà báo & Công luận

Thứ 7 21/03/2009 - 07:54 AM

Hiện tượng "Phê bình cá mương"? (*)

anh tren mang(Nguyễn Trọng Tạo trả lời PV Nhà báo & công luận)

PV:
Theo anh vì sao chúng ta có ít các nhà phê bình văn học nghệ thuật thực sự có tầm hay có vai trò ảnh hưởng đến tác phẩm đến thị hiếu của công chúng phần nhiều chỉ là phê bình chung chung hoặc của các nhà không chuyên phê ít và bình một ít trên báo?Hay là chuyện dân mình không thích nói thẳng nói thật?

Nguyễn Trọng Tạo: Phê bình không đơn thuần là khen hay chê mà phải lý giải cho thuyết phục cái sự khen chê đó. Muốn thế nhà phê bình phải có đủ tri thức để thấu hiểu bản chất văn học/nghệ thuật là gì. Không hiểu thơ là gì thì sự bình luận thơ sẽ trở thành "bình loạn". Cho nên nói nhà phê bình có tầm hay không có tầm phải truy từ căn nguyên tri thức của anh ta trước đã sau đó mới xem đến cái tài phê bình của anh ta. Một nhà phê bình lớn bao giờ họ cũng chỉ ra cái căn cốt của tác phẩm mà họ tiếp cận hơn thế nữa họ có thể tiên đoán một cách khoa học về cả hướng đi của nó. Những nhà phê bình như thế ở ta thật hiếm như lá mùa thu. Bởi căn bệnh đãi bôi căn bệnh dối trá căn bệnh cơ hội căn bệnh ngộ nhận... nó ăn sâu vào xương tuỷ mất rồi. Thế mới có cái phong trào khen khen chê chê trong phê bình như vậy đó. Nhưng cái điều quan trọng nhất là ta không học và không làm một cái gì đó cho đến nơi đến chốn. Vì vậy mới sinh ra cái kiểu lẩn trốn khi tranh luận. Cả vú lấp miệng em cũng là một cách lẩn trốn sự thật.

Anh thấy thế nào trước đánh giá: Văn học nghệ thuật đi xuống-lỗi một phần của các nhà phê bình đã né tránh (cẩu thả) trước nhiều hiện tượng sự việc.

Văn học nghệ thuật bao giờ cũng cần người thưởng thức. Có thưởng thức thì nó mới tồn tại. Nhà phê bình chính là người thưởng thức cao cấp. Thiếu đối tượng thưởng thức cao cấp thì nó hạn chế sự phát triển của VHNT thậm chí nó mài mòn hứng thú của những kẻ sáng tạo. Thơ Mới (1932-1945) là một cuộc cách mạng ngôn ngữ nhưng nếu không có nhà phê bình - thưởng thức Hoài Thanh liệu nó có được đón nhận đến thế hay không? Văn học ta không phải đang đi xuống (so với tầm nào đã có?) nhưng nhìn nó có vẻ nhợt nhạt chẳng qua là vì phê bình trên công luận nhợt nhạt nên dễ có cảm giác thế thôi. Ngồi đọc kỹ cái này hay cái kia có lúc ta thấy nó cũng được đấy chứ.

Đào tạo các nhà phê bình đang gặp nhiều khó khăn: kiến thức lý luận học bài bản tại các nước phát triển không được phổ biến. Đào tạo trong nước hời hợt. Chủ yếu các "nhà phê bình" hiện nay trên báo chí lại là các nhà báo-kiến thức hay quá trình nghiên cứu không sâu nên phần nào đó đã góp phần tạo ra những bất ổn trên lĩnh vực phê bình. Theo anh cần phải một đội ngũ được đào tạo từ các nước trên thế giới về VN hay là điều gì khác để có thể thay đổi tình trạng này?

Đào tạo nhà phê bình thì nhà trường chỉ làm được công việc hệ thống và chuyển tải kinh nghiệm VHNT. Điều tiếp theo là nhà phê bình tự "đào tạo" cho mình. Cái cuộc tự đào tạo này theo tôi còn gian khổ và sâu xa hơn phần được đào tạo ở trường. Khi chúng ta nói "học thế giới" tức là chúng ta muốn có tri thức của thế giới. Nếu hiểu được tri thức VHNT thế giới thì nhà phê bình đã trang bị được một phần căn bản rồi. Tôi thấy Tây hay Mỹ họ đã làm nghề là họ phải hướng tới tính chuyên nghiệp đẳng cấp...

Nhà phê bình_TS Nguyễn Thị Minh Thái đã nói: Đừng chê không có các nhà phê bình. Chưa có tác phẩm hay đỉnh cao. Nếu có các nhà phê bình sẵn sàng vào cuộc và lúc đó sẽ thấy các nhà phê bình. Anh đồng ý hây có ý kiến khác?

Không phê bình thì làm sao biết cái nào hay cái nào đỉnh cao? Phải tìm thấy cái hay trong một rừng cái dở cái tầm tầm. Thậm chí nếu không thấy cái gì cả thì phải kêu lên phải rung chuông đánh thức u mê của bọn tác giả tác gia tác chế chứ. Còn khi đã thấy nó là đỉnh cao rồi mới lao vào thì có khác gì loại ăn theo nói leo nhan nhản hết đời này qua đời khác...

Hoặc là các nhà phê bình hiện đang đi chệch hướng không bàn vào các khuynh hướng sáng tác tìm tòi các tác phẩm mới mà xung vào nhiều cuộc tranh luận bên ngoài văn chương?

Chệch hướng tức là không đi thẳng vào văn chương để tìm cái hay cái dở mà lại chuyên khui chuyện ngoài văn chương chuyện nhà văn kiếu hiếu kỳ vặt mọn hoặc bắt bẻ vài lỗi chính tả kiểu "người dọn vườn". Vậy mà một số người viết kiểu đó cũng được gọi là "nhà phê bình văn học" thì quả là làm trò cười cho thiên hạ. Loại phê bình kiểu đó gần đây được gọi là "phê bình cá mương" thậm chí có người còn tự nhận là "phê bình dọn vệ sinh" !!!.  Hiện tượng này làm nhiễu loạn phê bình văn học và làm nhiễu loạn thị hiếu văn chương không ít đặc biệt là nó thường lôi cuốn những người có tính tò mò cay cú hợm đời hoặc hằn học  đố kỵ.  Loại phê bình này mỗi khi động đến học thuật bị tranh luận thì thường chơi trò đánh bùn sang ao lẩn trốn ra ngoài văn chương chửi bới hoặc bóc mẽ lẫn nhau. Khi họ trốn khỏi mục đích của VHNT để thí mạng nhau bên ngoài văn chương tức là họ đã từ bỏ văn hoá phê bình. Cái tính xấu của người Việt lúc đó như gen trội và nó làm cho công chúng cũng xấu hổ lây. Như thế không chỉ thiệt cho các nhà phê bình mà có khi còn làm cho văn chương nghệ thuật bị khinh rẻ...

Với anh anh có đánh giá cao những gương mặt nhà phê bình nào? Chúng ta có cây bút phê bình nào đủ sức hút cũng như uy tín và độ tin cậy với độc giả giới nhà văn?

Tôi đọc nhiều lần cuốn Tuỳ Viên Thi Thoại của Viên Mai tôi thấy ông này thật là uyên thâm điềm đạm khúc chiết và lớn tâm. Có lúc tôi cứ ước ông này là người Việt Nam. Nhưng người Việt ta cũng lắm nhà phê bình mắt xanh đấy chứ. Hoài Thanh. Vũ Ngọc Phan. Thời chúng tôi cũng có những tên tuổi khá quen thuộc: Hoàng Ngọc Hiến Lê Ngọc Trà Vương Trí Nhàn Lại Nguyên Ân Đỗ lai Thuý ... Mấy chục năm qua tôi khá thích cuốn Ngôn Ngữ Thơ của Nguyễn Phan Cảnh và cuốn Giọng Điệu Thơ của Nguyễn Đăng Điệp... Văn Giá Chu Văn Sơn Phạm Xuân Nguyên... cũng là những cây bút phê bình nhanh nhạy!

Trong bối cảnh văn chương hiện nay theo anh cần những đièu kiện gì để có thể tạo ra những nhà phê bình xuất sắc?

NTT: (Cười)

PV: Cám ơn ông.

HẰNG NGA thực hiện (Bản đầy đủ)

(*) Đầu đề do NTT đặt.