Nguyễn Trọng Tạo

"Thời đất nước gian lao" và một giải thưởng thơ gian lao

Thu, 04 Feb 2010 10:59:13 +0700

Nguyễn Việt Chiến, Việt Phương, Nguyễn Trọng Tạo

Hôm nay Tạp chí Văn Nghệ Quân Đội trao giải thưởng Cuộc thi thơ 2008 -2009, nhưng nhà thơ Nguyễn Việt Chiến đã phải "tự rút" khỏi giải B vì có ý kiến không đồng tình dội từ trên Hội đồng lý luận VHNT trung ương xuống Ban tổ chức cuộc thi. Cuộc thi này, kết quả đã công bố trước ngày trao giải khá lâu, nên nó mới có sự dội lên dội xuống không chỉ của Hội đồng lý luận mà còn có bài viết của nhà thơ Trần Mạnh Hảo chê những bài giải A của Nguyễn Linh Khiếu và Nguyễn Thanh Mừng là "thơ dở lên ngôi". Thế thì có thể nói giải thưởng cuộc thi thơ 2008 -2009 của tạp chí VNQĐ là "một giải thưởng thơ gian lao".

Theo tôi biết thì những bài thơ được giải cao đều hướng vào đề tài người lính và Tổ quốc. Đó là ý thức chính trị của ban tổ chức và ban giám khảo. Nếu nói về "ý thức chính trị" thì họ đáng được cấp trên biểu dương mới đúng. Nhưng ngược lại, họ đã bị cấp trên chỉ trích về bài thơ hay nhất giải thưởng (theo tôi) là bài "Thời đất nước gian lao" của Nguyễn Việt Chiến. Nếu ai đã từng qua chiến tranh ác liệt thời chống Mỹ mà đọc bài thơ này chắc không cầm nổi nước mắt. Đây là một bài thơ khóc những người lính nằm lại dọc chiến trường, đồng đội khóc đồng đội, người sống khóc người hi sinh, người dân khóc Tổ quốc. Những tiếng khóc ấy không chỉ bằng nước mắt mà khóc bằng máu của người lính trận. (Xem tiếp)

ĐỌC SÁCH CỦA TỨ QUÁI CÔ NƯƠNG trên Vnweblogs

Fri, 15 Jan 2010 14:30:07 +0700

ĐỌC SÁCH CỦA TỨ QUÁI CÔ NƯƠNG TRÊN Vnweblogs
(Tin nhắn một chiều - Nxb Hội Nhà Văn)

Nguyễn Trọng Tạo

Nguyễn Quang Lập thật mả khi gọi tên văn của 4 quái nữ Vnweblogs là văn buồn, văn đau, văn hờn, văn đắng. Đó là văn của Thanh Chung, Lâm Cúc, Hoài Vân, Kim Oanh.

Thanh Chung viết nhiều viết đều viết khỏe. Văn blog của nàng dù là ký ức hay bịa đặt đều làm cho người ta tin là nó đã như thế, đang như thế, sẽ như thế. Một đời sống Việt Nam quá vãng hay hiện tại được nhìn từ Mỹ mà không phải Mỹ. Thanh Chung là một người Việt chân thật hoặc ít nhất bằng văn blog nàng cũng cũng đã xây đắp được điều đó. Nàng là người thích đùa, nhưng nàng buồn, và thường vượt qua được nỗi buồn bằng thông minh và kiên nghị. Vì thế mà văn của nàng từ sắc đến sâu sắc. (Xem tiếp)

Xuất bản Thơ song ngữ Nguyễn Trọng Tạo

Sat, 02 Jan 2010 05:41:52 +0700

NHÀ XUẤT BẢN THẾ GIỚI PHÁT HÀNH TẬP THƠ SONG NGỮ KÝ ỨC MẮT ĐEN - MEMORY OF BLACK EYES CỦA NGUYỄN TRỌNG TẠO

NTT: Tôi khá bất ngờ khi được biết Nhà thơ trẻ Nguyễn Phan Quế Mai và Chuyên gia ngôn ngữ của Mỹ - chị Hilary Watts, đã chọn dịch thơ tôi sang tiếng Anh với tựa đề KÝ ỨC MẮT ĐEN - MEMORY OF BLACK EYES . Các chị nói rằng, 21 bài thơ được chọn dịch là 21 bài thơ mà các chị thích và các chị có thể dịch nó đầy hứng thú. Lại thêm một bất ngờ nữa là Nhà thơ nữ của Mỹ Mary Croy, người tôi chưa hề quen biết, đã đọc bản dịch và viết một lời giới thiệu cho tập thơ này. Từ Canda, Nhà thơ Nguyễn Đức Tùng sau khi đọc đối chiếu song ngữ, đã có "Lời bạt" cho lần xuất bản đầu tiên. Họa sĩ thư pháp Trịnh Tuấn đã vẽ cho tập thơ 9 minh họa đầy ngẫu hứng. Nhân dịp tập thơ sẽ ra mắt vào ngày 5/1/2009 là ngày khai mạc Hội nghị quốc tế quảng bá Văn học Việt Nam, tôi xin cảm ơn sâu sắc những người dịch, người hiệu đính, người giới thiệu, họa sĩ Trịnh Tuấn, nhiếp ảnh gia Nguyễn Đình Toán, Hội Nhà Văn VN và Nhà xuất bản Thế Giới cùng Trung tâm Văn Hóa Ngôn Ngữ Đông Tây đã tạo điều kiện thuận lợi cho cuốn sách ra đời.

Dưới đây là Lời giới thiệu của Nữ thi sĩ Mary Croy và Lời bạt của Nhà thơ Nguyễn Đức Tùng: (xem tiếp)

Đừng múc cạn nỗi buồn có thể đoạt giải Hội Nhà Văn?

Fri, 01 Jan 2010 11:47:28 +0700

ĐỪNG MÚC CẠN NỖI BUỒN, VÂNG, ĐỪNG MÚC CẠN

Vương Cường

Có người cho rằng, tập thơ này hay nhất kể từ 1975 đến nay, và có người bỏ phiếu cho tập thơ này vào giải thưởng thơ năm 2009 của HNV. Có người cho rằng tập thơ chỉ làng nhàng, hoa hậu phường! ... Tôi may mắn có tập thơ này và đã đọc nó nhiều lần...

Thập kỷ 80 của thế kỷ 20 từng chứng kiến một sự đổi mới, bắt đầu từ tư duy sau đến thực tiễn ở VN. Cuộc đổi mới đó cũng bắt đầu chia đôi nhận thức và hành động, người đi đầu đổi mới và người sợ đổi mới. Và hôm nay, chúng ta cùng chứng kiến, đất nước đã có bộ mặt khác, tươi đẹp hơn, giàu có hơn và thách thức tiếp tục cũng lớn hơn. Thách thức lớn hơn, tức là nền kinh tế - xã hội phát triển hơn! (Xem tiếp)

Một sinh viên bình thơ Nguyễn Trọng

Sat, 19 Dec 2009 21:25:41 +0700

Thử hiểu bài thơ XANH của Nguyễn Trọng Tạo

Lê Thúy Hằng

Nhắc đến Nguyễn Trọng Tạo, người ta nhớ ngay đến những bài hát nổi tiếng của ông như: Làng quan họ quê tôi (phỏng thơ Nguyễn Phan Hách), Khúc hát sông quê (thơ Lê Huy Mậu)... Nhưng bên cạnh lĩnh vực âm nhạc, con người này còn bộc lộ tài năng của mình trong lĩnh vực văn học mà đặc biệt là thơ trữ tình. Ông đã xuất bản không dưới mười tập thơ từ thời kháng chiến chống Mỹ cho tới tận bây giờ. Các tập thơ gần đây của ông đều đã để lại tiếng vang trong nền văn học đương đại với Đồng dao cho người lớn, Thế giới không còn trăng, Nương thân... và tập gần đây nhất được xuất bản năm 2008 là Em đàn bà. Tập thơ tình này đã thể hiện một sự nỗ lực lớn trong cách tân thi pháp và trong đổi mới tư duy nghệ thuật của nhà thơ. Đọc tập thơ này, tôi ấn tượng nhất với một bài thơ giàu tính nhạc: đó là bài thơ Xanh. (Xem tiếp)

Trần Vàng Sao - Những bài thơ đau đớn

Wed, 25 Nov 2009 05:50:10 +0700

NTT và Trần Vàng Sao

NTT: Đầu tháng 11.2009, tôi ghé Huế, gặp Thanh Thảo cùng vợ từ Quảng Ngãi ra giỗ mẹ vợ và chuyển cho Trần Vàng Sao 10 triệu đồng của "Quỹ bảo trợ Thơ". Trần Vàng Sao thật sự xúc động vì anh chưa bao giờ được cầm trên tay một số tiền lớn như vậy. "Bạn tui dù là ủy viên BCT thì thỉnh thoảng cũng chỉ cho được vài trăm đồng đã quý lắm rồi". Ở giữa thôn Vĩ Dạ, trong một khuôn viên khá rộng, cây cối um tùm, nhưng cái nhà thì vẫn là ngôi nhà xưa ông cha để lại rêu phong, giá mà bán đi một phần đất thì cũng đã có bạc tỷ để cất ngôi nhà mới, nhưng Trần Vàng Sao không bao giờ nghĩ đến chuyện đó. Anh sống lặng lẽ và thường có chút gì đó sờ sợ. Ngay cả việc người ta mời anh vào Hội Nhà Văn VN, anh cũng không vào vì sợ... khép vào một tổ chức nào đó lại bị kiểm điểm. Vậy nên anh cứ sống thế, viết và vẽ thật nhiều tranh Bồ Đề Lạt Ma... Anh in duy nhất một tập thơ ở Mỹ (do Việt kiều yêu thơ anh thực hiện), và gần đây được Nhà xuất bản Giấy Vụn (của một nhóm thơ ở Sài Gòn) in theo kiểu photo copy với tên sách là tên bài thơ nối tiếng của anh: "Bài thơ của một người yêu nước mình". Sáng nay vào BBC, tôi biết thông tin này qua bài viết của Uyên Vũ. Vậy xin giới thiệu cùng bạn đọc.

Những bài thơ đau đớn

Uyên Vũ

Gửi cho BBCVietnamese.com từ Sài Gòn

Tôi không thể đọc một mạch vài bài liên tiếp của tập thơ này, nỗi uất nghẹn của tác giả, cái tâm trạng ngột ngạt đè nặng trĩu trên tôi, tôi thấy lại một khoảng thời gian trong cuộc đời mình, đôi lúc tôi khóc. Và tôi chỉ đọc từng đoạn rời rạc... Tôi tưởng chừng như có những vệt máu, quyện vệt mồ hôi, nước mắt chảy ròng ròng suốt tập thơ. Những bài thơ buồn quá!

Tập thơ được NXB Giấy Vụn in 'chui'

...Tôi yêu đất nước này cay đắng

Những năm dài thắp đuốc đi đêm

Quen thân rồi không ai còn nhớ tên

Dĩ vãng đè trên lưng thấm nặng

Áo mồ hôi những buổi chợ về

Đời cúi thấp

Giành từng lon gạo mốc,

Từng cọng rau hột muối

Vui sao khi con bữa đói bữa no

Mẹ thương con nên cách trở sông đò

Hàng gánh nặng phải qua cầu xuống dốc

Đêm nào mẹ cũng khóc

Đêm nào mẹ cũng khấn thầm

Mong con khôn lớn cất mặt với đời

Tôi yêu đất nước này khôn nguôi...

Tôi đang nói về tập thơ "Bài thơ của một người yêu nước mình", do Nhà xuất bản Giấy Vụn xuất bản lần đầu tiên. Vậy là chỉ trong vòng hai tháng NXB Giấy Vụn đã cho ra mắt hai thi phẩm tầm cỡ, tập trước là "Bài thơ một vần" của Bùi Chát, còn tập này của Trần Vàng Sao, cũng là tập thơ đầu tiên của tác giả này được ấn hành [tại Việt Nam], dù ông làm thơ đã gần nửa thế kỷ.

Trần Vàng Sao, cái tên có vẻ ít được nhắc trên báo chí, diễn đàn. Thực ra, mãi đến năm 2005 nhiều người mới biết đến ông qua vài bài báo lẻ tẻ đăng "Bài thơ của một người yêu nước mình" và nhất là khi Lữ Phương giới thiệu trên mạng talawas tập hồi ký "Tôi bị bắt" kể về cái tai họa mà Trần Vàng Sao vướng vào khi là một "chiến sĩ cách mạng".

Theo Lữ Phương thì: "Cuốn hồi ký này kể lại cái tai hoạ đó khi từ chiến khu, anh được đưa ra miền Bắc trị bệnh: ở nơi đây, sau một thời gian quan sát, anh đã ghi lại những suy nghĩ của mình về cái gọi là "hậu phương xã hội chủ nghĩa" đó bằng nhật ký và chính vì những suy nghĩ ghi thành chữ viết này anh bị các đồng chí của mình truy bức, nguyền rủa, phỉ nhổ, cô lập, đến chỗ như anh cho biết anh không còn được coi là con người mà đã thành "một con vật, một con chó". Trong rừng, tôi đã nghe biết một số trường hợp những trang nhật ký bị tố cáo, nhưng chưa thấy có trường hợp nào sự tố cáo lại dẫn đến một cuộc hành hạ, trừng trị độc địa như trường hợp của Trần Vàng Sao...".

Từ một nhà thơ dùng tên lá cờ làm bút hiệu, ông đã bị đấu tố, bị coi là kẻ phản động, nói xấu lãnh tụ, đả kích chế độ. Ông đã bị trù dập, cô lập, và bị hành hạ đến sống dở chết dở trở thành một kẻ bị mọi người khinh bỉ, xa lánh, tàn tệ đến mức, như ông kể, ai cũng gọi ông là "hắn" hay "thằng Đính", chỉ có "một thằng bé bị thần kinh gọi tôi bằng chú".

Trần Vàng Sao tên thật là Nguyễn Đính, sinh năm 1942 ở Thừa Thiên, Huế. Năm 1962 ông thi đỗ tú tài rồi dạy học ở Truồi, tham gia các phong trào đấu tranh của sinh viên cùng thế hệ với Hoàng Phủ Ngọc Tường, Trần Quang Long, Ngô Kha. Từ 1965 đến 1970, ông lên chiến khu và công tác tại Ban Tuyên huấn Thành uỷ Huế, viết báo với các bút danh Nguyễn Thiết, Lê Văn Sắc, Trần Sao. Sau tháng 4 năm 1975, Trần Vàng Sao xung phong về quê công tác nhưng ông bị gạt khỏi danh sách như một kẻ "có vấn đề"; ông tự trở lại Huế làm liên lạc ở xã, sau đó được bố trí công tác tại Phòng Văn hóa thành phố Huế rồi được điều về làm liên lạc ở xã Hương Lưu (nay là phường Vỹ Dạ), Huế cho đến khi nghỉ hưu năm 1984.

Hiện ông đang sống tại thành phố Huế. Có lẽ vì có một "quá khứ phức tạp" như thế. Dư luận trong nước dù đánh giá rất cao bài thơ "Bài thơ của một người yêu nước mình" cũng dè chừng hoặc làm lơ cuộc đời tác giả.

Với 29 bài thơ in trong tập và 2 bài trong phụ lục, tôi nghĩ có lẽ Trần Vàng Sao sẽ hãnh diện vì thơ của mình đã được ấn hành một cách đàng hoàng, trân trọng như lẽ ra phải được hưởng từ những nhà xuất bản "chính thống".

Như để tưởng niệm những bài thơ đã bị tịch thu hay nói cách khác, tưởng niệm một niềm tin ngây thơ vào lý tưởng của mình đã bị tước bỏ, rải rác trong tập thơ có những trang để trắng và chỉ ghi: "những trang này dành cho bài... đã bị tịch thu ngày 26 tháng 1 năm 1972 tại K65, thị xã Sơn Tây". Theo tôi, những trang "tưởng niệm" ấy có lẽ lại chất chứa nhiều nỗi đau hơn những bài đã được in. Phần phụ lục cũng được trân trọng dành 7 trang cho bài "tau chưởi". Chửi thẳng mặt, không bóng gió, không úp mở như trút hết gan ruột vào bọn "như cú dòm nhà bệnh/ đêm bây mò/ ngày bây rình/ dưới giường/ trên bàn thờ/ trong xó bếp/ bỏ tên bỏ họ cha mẹ sinh ra/ bây mang bí danh/ anh hùng dũng cảm vĩ đại kiên cường...".

Nhà thơ Trần Vàng Sao

Một bài thơ khác đã từng làm ông khổ ải là bài thơ "Người đàn ông bốn mươi ba tuổi nói về mình". Theo Nguyễn Miên Thảo - người viết tựa cho tập thơ thì bài thơ trên của ông "được đăng trên Sông Hương, số kỷ niệm 5 năm ngày tạp chí ra đời. Bài thơ lập tức gặp phản ứng dữ dội của một số chức sắc địa phương, nhà thơ Thái Ngọc San - thư kí tòa soạn, người chịu trách nhiệm chọn đăng bài thơ phải rời khỏi tờ báo, và nhà thơ Trần Vàng Sao tiếp tục sống với những khó khăn của riêng mình". Người đàn ông 43 tuổi trong thơ chỉ tự sự, chỉ miêu tả rất thật cảnh sống lặng lẽ của mình mà cũng đủ khiến nhiều kẻ quyền hành bất an và ra tay bịt miệng ông.

năm nay bốn mươi ba tuổi
thường không có một đồng trong túi
buổi sáng buổi chiều
thứ hai thứ ba thứ bảy chủ nhật
trong nhà ngoài sân với hai đứa con
cây cà cây ớt
con chó con mèo
cái đầu gãy cái tay gãy của con búp bê
cọng cỏ ngọn lá vú sữa khô
thúng mủng chai chén sách vở quần áo mũ nón

cuốc rựa trên ghế dưới bàn....

Có phải do "người ta" động lòng vì câu chửi đời nhẹ nhàng "nên thơ" của ông hay vì ông nói thay những người bạn thuộc cả hai phe khi tàn một cuộc chiến?
mả cha cuộc đời quá vô hậu
cơm không có mà ăn
ngó lui ngó tới không biết thù ai
những thằng có thịt ăn thì chẳng bao giờ ỉa vất ... tôi dựa cửa ngồi yên một chỗ
dụi mắt nghĩ hết chuyện này tới chuyện khác
nói chi tới những đứa đã chết trên rừng giữa phố
bạn bè có đứa giàu có đứa nghèo
đứa ngụy đứa cách mạng
đứa tiền của ăn tiêu mấy không hết
đứa không có được một cái áo lành
đứa đi kinh tế mới ba bốn bảy tám năm trở về xách một cái bị lác
mặt cắt không có hột máu...

Hẳn những năm tháng bị trù dập trên miền bắc xã hội chủ nghĩa, nỗi ám ảnh về những cuộc hỏi cung, những bản lý lịch để lại những vết chém hằn sâu trong thơ Trần Vàng Sao, nhiều câu thơ trong tập nói về bản lý lịch tự khai, về tuồng đời - cái sân khấu mà ông tự vẽ mặt xanh đỏ làm hề. Đồng hóa mình với thằng hề mất trí múa may quay cuồng, chơi đùa cùng đám trẻ con, lê la đầu đường, cuối ngõ. Trong khi những kẻ "đồng đội cũ" đã trở thành những đại thần quyền uy đầy ắp tiền bạc, họ dõi cặp mắt khinh miệt lên sân khấu và trở thành phán quan đang xét nét thân phận ông :

tôi đeo mặt nạ vẽ tôi là hề/ rồi thổi kèn nhảy múa một mình tôi/ này bài tuổi thơ tôi Nghi Xuân Tấn Lực những/ ngày lang thang không có cơm ăn/ khóc không ra nước mắt... ... khán giả vỗ tay la ó/ tôi cười thật to

... tôi khóc to như một đứa trẻ mất trí / phía sau sân khấu không có ai hết.../ tôi thổi rống lên/ bốc máu trong mắt/ nghẹn cuống họng/ tiếng tức tối oan ức thù ghét/ những cái mặt ở hàng ghế đầu láng mỡ/ những bữa ăn dư thừa cá thịt/ ... buổi chiều người làm hề buồn bã ngồi trên cái/ giường tre không có vạt vấn thuốc ngó trời/ ruồi bay vù vù trên đống rác...

Thật ghê rợn khi bị lột trần cuộc đời "thê thảm" của mình trước mắt "đồng đội". Cái lý lịch đã bị lột trần truồng, thôi thì hãy cứ ngây ngô, coi như mình là kẻ mất trí mà tự vẽ phẩm màu che bớt khuôn mặt thật, khuôn mặt, tâm hồn của "một người yêu nước mình" nồng nàn, da diết. "Người yêu nước mình" đã luôn đau đáu với số phận của những người thấp cổ bé miệng, những đứa trẻ nhà nghèo, những thân phận dưới đáy xã hội. Ẩn mình dưới lớp mặt nạ, "Người yêu nước mình" đã biến thành "Tên hề mất trí" làm những bài thơ chất chứa đầy nỗi đau nhân thế như bài "lời khai của một thằng hề mất trí" hay bài "bản thánh ca của một tên hề mất trí là thi sĩ hay là sự tích tôi làm hề".

Tôi nhìn vào bức chân dung của ông, có lẽ chụp đã vài năm. Hình ảnh một ông già trán cao, những sợi tóc lưa thưa, bạc gần hết; cặp kính cận to, nặng trĩu, làm khuôn miệng càng thêm móm mém. Chiếc áo thun cũ kỹ, rộng thùng thình trên thân thể còm nhom. Sau lưng ông là những kệ sách và vài bức tranh mực tàu vẽ Bồ Đề Đạt Ma. Cuộc đời một trí thức dám mở miệng bị trả giá đến nỗi này chăng?

Có nhà thơ ở nơi đâu trên thế giới làm thơ về miếng thịt như một ám ảnh, một mơ ước xa vời: "tôi hãy tưởng tượng một hôm tôi được ăn thịt/ tôi vui vẻ nói cười/ miếng thịt có khúc mỡ dày/ chảy tuột qua cuống họng tôi/ hai mắt tôi mở to/ tôi ngồi dưới đất và/ đĩa thịt rất nhiều trước mặt..." [bài "tôi được ăn thịt"], đấy là những câu thơ hiếm hoi bộc lộ niềm vui thật trẻ thơ của ông. Nhưng đó chỉ là trong mơ, "...nửa đêm cả nhà thức dậy thắp đèn bắt muỗi/ thấy máu nghĩ tới bữa ăn lúc tối/ đứa có thịt ăn lại không bị muỗi rệp cắn/ tôi chưởi..." và " ...tôi thèm một miếng mỡ/ miếng mỡ to và dày nằm trong một thứ nước đặc/ đóng váng/ miếng mỡ ở trong miệng tôi/ tôi cắn/ miếng mỡ kêu bụp đứt ngang/ nước chảy giữa hai hàm răng... tôi đứng dậy/ nuốt nước miếng. ". Tôi chưa bao giờ tưởng tượng cái thôn Vỹ Dạ nên thơ của Hàn Mặc Tử ngày xưa [lá trúc che ngang mặt chữ điền], nơi Trần Vàng Sao sinh sống từ ấu thời đến nay lại có một nhà thơ bị ám ảnh "no ấm" đến vậy. Điều gì đã làm cuộc biến đổi dâu bể cho thôn Vỹ Dạ?

Tôi muốn dừng lại ở đây, tôi cố gắng mà không thể đọc thêm. Tôi nghĩ dăm bảy hôm hay nửa tháng nữa tôi mới nguôi xúc động mà đọc tiếp.

Trần Vàng Sao, "Người yêu nước mình" đã viết những bài thơ thật đau đớn.

UV

Nhà thơ 70 tuổi và Người tình ngoài sổ sách

Mon, 14 Sep 2009 10:55:54 +0700

Mời bạn xem bài Tại đây.

Vân Đình Hùng bình thơ TÌM HOA

Wed, 08 Jul 2009 06:40:53 +0700

Normal 0 false false false MicrosoftInternetExplorer4

Tìm hoa

Nguyễn Trọng Tạo

tìm hoa tôi tìm ngón thơm xoè nắng

em vẫy gọi tôi mùa tình trong trắng

tìm hoa tôi tìm cánh môi thần tiên

em truyền sang tôi nóng bỏng lửa thiêng

tìm hoa tôi tìm gót hài vũ điệu

em dìu tôi say thụ cầm huyền diệu

tìm hoa tôi tìm yếm thắm váy nhung

một nẻo tân hôn vời vợi muôn trùng

mùa hạ trôi qua tơi bời phượng đỏ

mùa thu trôi qua cúc tàn ngõ nhỏ

em bỏ tôi đi dằng dặc mùa đông

tôi tìm gầy guộc gặp em bạc lòng

mùa xuân thương ai tươi ròng muôn sắc

cả một trời hoa sương nhoà nước mắt...

(Em đàn bà - Thơ tình Nguyễn Trọng Tạo - NXB Lao Động 2008)

Lời bình của Vân Đình Hùng:

Dọc theo nửa phía phải của bài thơ Tìm hoa của nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo, tôi thấy:

Ngón thơm xoè nắng/mùa tình trong trắng/cánh môi thần tiên/nóng bỏng lửa thiêng/gót hài vũ điệu/thụ cầm huyền diệu/yếm thắm váy nhung/vời vợi muôn trùng/tơi bời phượng đỏ/cúc tàn ngõ nhỏ/dằng dặc mùa đông/gặp em bạc lòng/tươi ròng muôn sắc/sương nhoà nước mắt.

Đó là những câu trả lời cho chàng thi sỹ - người ham chơi (chữ của Hoàng Phủ Ngọc Tường) khi chàng viết tìm hoa tôi tìm... thấy gì? Mỗi lần tìm được, chàng lại thấy: em vẫy gọi tôi, em truyền sang tôi, em dìu tôi say và cuối cùng em bỏ tôi đi! Để rồi mùa hạ trôi qua/ mùa thu trôi qua/ dằng dặc mùa đông/ mùa xuân thương ai? Có lẽ tâm trạng cô đơn là nguồn năng lượng để thi sỹ làm thơ chăng?

Có một ý thơ thật hay của một nhà thơ đã đi xa: đôi khi người ta cũng có thể chết vì những bó hoa.

Khi nhà thơ thấy cả một trời hoa sương nhoà nước mắt thì những giọt hạnh phúc lăn xuống, vỡ ra, tan vào thinh không, rồi gặp lạnh là mưa xuống nhân gian tưới cho trời hoa kia tươi xanh. Quy luật bất biến của vũ trụ hiển hiện trong Tìm hoa.

Ở giai đoạn trước, nhà thơ cứ đau đáu đi tìm chân giá trị. Giá trị đích thực của cái đẹp. Giá trị đích thực của cuộc sống hiện tại. Câu trả lời không dễ dàng chi. Ông đã thừa nhận trong câu kết của bài thơ Tản mạn thời tôi sống. Có lẽ đã tìm thấy hoặc không dễ dàng có câu trả lời, ông tạm xếp khao khát ấy lại để đi tìm cái đẹp cụ thể: Tìm hoa. Và rồi ông bảo rằng: cả một trời hoa sương nhoà nước mắt... Lúc trước ông viết: Chỉ còn cỏ mọc bên trời/ một bông hoa nhỏ lặng rơi mưa dầm.

Kết cho cái sự Tìm hoa của ông lại để bâng khuâng cho tôi khi gấp trang thơ lại. Và tự nhủ: Thơ có lẽ phải được xếp đặt như vậy, trình diễn như vậy chăng? Nhịp của bài thơ là tiết tấu đặc trưng, rất Nguyễn Trọng Tạo - là nhịp đôi đồng dao duyên dáng. Bài thơ viết như dòng chảy tất yếu của cảm xúc chân thật, như cái nhìn vốn có của tác giả. Sự thay đổi qua các mùa trong năm tơi bời, dằng dặc, tàn ngõ nhỏ, theo nhịp điệu cũ, ta tìm thấy cách lập ngôn mới của ông: thời thượng, đảo phách. Hiệu ứng này trong nhạc điệu gây tê giật cho người đọc, kích hoạt những suy nghĩ đồng hành với tứ thơ hoặc những con chữ mộc mạc kia.

Chữ ở nửa bên phải của bài thơ như tôi đã dẫn, khi đọc liền mạch gây được hiệu quả khá thú vị. Sự đảo phách trong lối trình diễn mới thật điệu nghệ. Người đọc bị dẫn từ mê hoặc này đến mê hoặc khác khi đọc những con chữ với cách trình diễn này. Tìm hoa của Nguyễn Trọng Tạo là một tìm tòi mới trong thể hiện.

Người đọc có hai trạng thái khi đọc hết bài:

1, Tác giả đã tìm thấy HOA trong sương nhoà cùng nước mắt hạnh phúc!

2, Tác giả chưa chọn được một loài hoa nào ưng ý. Vì cái nẻo Tân hôn kia vẫn vời vợi muôn trùng. Vẫn phải lên đường! Tôi thiên về trạng thái thứ 2.

Có nhạc sỹ cứ mỗi bóng giai nhân đi qua là một tình khúc được ra đời. Vậy thì với thi sỹ tình khúc cho những lần tân hôn, những đợt tân hôn, những kỳ tân hôn... có lẽ mãi vẫn là tân hôn cho tình yêu vạn thuở cuả các chàng lãng tử. Cái nồng cháy gây ra bởi chất nồng cháy. Nồng cháy nhất trong đêm tân hôn là giao bôi kỳ diệu, hoà hợp kỳ diệu giữa hai tâm hồn của hai con người khác giới được nhập thân xác thành một thể thống nhất. Sự hoà hợp gây ra hiệu ứng thăng hoa, để gió nghe gió cuốn.

Bài thơ Tìm hoa thì dành cho bạn, cho tôi, cho những người yêu thơ Nguyễn Trọng Tạo, đọc nó. Còn tác giả thì tôi tìm gầy guộc gặp em bạc lòng. Hoa không thơm mùi quyến rũ, không ửng muôn sắc nữa, chỉ còn trái tim của hoa đập lỗi nhịp thi nhân. Bởi lẽ hoa đã tận cùng dâng hiến cho đời cái đẹp mãn khai, hương thơm mê hoặc. Và rồi muôn hoa đều tan biến vào hư vô trong cái sắc sắc không không vi diệu.

Tôi nghĩ vậy khi nối dài những suy tưởng của bài thơ.

31/3/2009

Nhà phê bình - người bạn lớn của những nhà sáng tác

Tue, 16 Jun 2009 07:39:08 +0700

Nhà phê bình - người bạn lớn của những nhà sáng tác
(Phát biểu tại Hội nghị Lý luận Phê bình Tam Đảo 2003)

NGUYỄN TRỌNG TẠO

...Một câu ngạn ngữ Pháp nói rằng: "Khen đúng là bạn, chê đúng là thầy". Câu ngạn ngữ này đúng trong mọi trường hợp, và riêng với văn học, Hoài Thanh còn vận thêm rằng: "Khen đúng là bạn của nhà văn, chê đúng là thầy của nhà văn"...

1. Một tác phẩm văn học dù là một hai câu thơ hay nghìn trang văn xuôi sẽ thật hạnh phúc khi có người đọc, hạnh phúc hơn nữa khi có người bình, và cực kỳ hạnh phúc khi được nghiên cứu thẩm định hay, dở, khen, chê một cách khoa học khách quan và công bằng. Vì thế, không một nhà sáng tác nào lại dại dột từ chối người đọc, từ chối nhà nghiên cứu phê bình khi họ khen hoặc chê tác phẩm của mình một cách đích đáng. Một câu ngạn ngữ Pháp nói rằng: "Khen đúng là bạn, chê đúng là thầy". Câu ngạn ngữ này đúng trong mọi trường hợp, và riêng với văn học, Hoài Thanh còn vận thêm rằng: "Khen đúng là bạn của nhà văn, chê đúng là thầy của nhà văn". Nếu gọi nhà văn là "giáo sư của tâm hồn" thì vị thế của những nhà khen chê đích đáng thật là to lớn. Tôi nghĩ một cách khiêm tốn rằng, chắc chả có nhà phê bình nào lại hợm hĩnh nhảy lên đầu nhà văn để làm thầy của những giáo sư tâm hồn, nhưng cái câu "chê đúng là thầy của nhà văn" đã xác định tầm quan trọng của phê bình văn học trong lịch sử văn chương của mỗi dân tộc và trên toàn thế giới.

2. Một nhà phê bình văn học, bao giờ cũng phải được thể hiện trên ba góc nhìn văn hoá cơ bản, đấy là văn hoá sống, văn hoá đọc và văn hoá viết. Không có đời sống phong phú, không thể chia sẻ với đời sống đầy phức tạp trong tác phẩm; không có cách đọc sẽ không có chìa khoá để mở cửa tiếp cận tác phẩm; và không có một văn hoá viết thì không thể truyền đạt sâu sắc cảm nhận, đánh giá, phán xét tác phẩm. Chúng ta không ấu trĩ đến nỗi coi phê bình chỉ mang ý nghĩa phê phán đơn thuần. Theo từ điển Hán-Việt thì chữ bình ở đây mang bộ ngôn, có thể hiểu là phát ngôn một cách công bằng; còn chữ phê thì mang khá nhiều nghĩa: Phê là phán quyết, phân xử phải trái, phê là khởi lên một công việc, phê là chẻ ra từng mảnh, nhưng phê cũng có nghĩa là lấy tay đánh vào mặt người khác. Cái nghĩa thứ tư này của chữ phê nghe hơi kinh, nên những nhà từ điển đã không giải thích nghĩa này trong từ ghép Phê bình, mà chỉ giải nghĩa rằng: Phê bình là thẩm định, đánh giá hay dở, phải trái một cách công bằng. Tôi hiểu ý nghĩa này đối với nhà phê bình là phải hơn cả. Còn khi nhà phê bình đạt tới trình độ "hạ bút châu phê" thì đấy chính là "nhà phê bình minh vương" rồi.

3. Tôi có cảm giác rằng phê bình văn học của ta gần đây có vẻ thiên về ý nghĩa thứ tư của chữ phê, nghĩa là "lấy tay đánh vào mặt người khác". Cái kiểu phê bình này kích động tính tò mò hả hê của công chúng, giống như chuyện vụ án, giết người, hiếp dâm, chỉ điểm, bắt cóc nhan nhản trên báo chí nhằm câu khách kiếm tiền. Khá nhiều tờ báo lợi dụng lối viết dung tục, rẻ tiền này nên nó mới có cơ phát triển lũng đoạn thị hiếu, vấy bẩn tâm hồn giấy trắng. Xem truyện bạo lực nhiều, trẻ con chưa kịp lớn đã trở thành tội phạm; xem nhà văn lấy dao chữ đâm vào nhau trên diễn đàn văn học nhiều, công chúng sẽ coi thường nhà văn và coi thường luôn cả nền văn học thực tại, dẫn tới sự rạn vỡ tình yêu văn học của công chúng.

Tôi không phải là người quá lo xa cho dòng phê bình phê phán nhưng tôi rất ái ngại cho phê phái phê bình đao búa. Nhìn lại các cuộc tranh luận văn nghệ nửa đầu thế kỷ XX như tranh luận về Quốc học (1924 - 1941), tranh luận về Truyện Kiều (1924 - 1945), Tranh luận về Duy tâm và Duy vật (1933 - 1939) tranh luận Thơ mới và Thơ cũ (1932 - 1942), tranh luận về Nghệ thuật vị (1935 - 1939), tranh luận Văn nghệ Việt Bắc (1949 - 1950), v.v... dù có lúc phải bàn đến văn hoá tranh luận nhưng đều mang tới những bài học bổ ích và lý thú về học thuật và quan niệm phát triển tất yếu của văn nghệ nước nhà. Cũng có lúc, những ý kiến mạnh tạm thời thắng thế, nhưng rốt cuộc, qui luật phát triển tất yếu của văn nghệ vẫn có con đường đi rất âm thầm và kiên trì của nó. Trường hợp "tranh luận thơ không vần" đã khiến Nguyễn Đình Thi phải sửa thành thơ có vần, nhưng cuối cùng ông vẫn trở lại thơ không vần; và trường hợp "tranh luận sân khấu" 1950 gạt bỏ sân khấu cải lương, nhưng cuối thể kỷ, cải lương vẫn tồn tại như ta đã thấy. Điều ấy chứng tỏ rằng, tranh luận có đúng và có sai, nhưng có tranh luận dân chủ mới thu hút được sự chú ý đối với văn học, và xác định được con đường lớn của văn học. Tại sao chúng ta thiếu tranh luận thực sự dân chủ? Là vì người đưa ra tranh luận chỉ khăng khăng mình đúng mà không chấp nhận những ý kiến khác, cho rằng tất cả các ý kiến khác mình, đều sai. Hơn nữa, dù đối tượng tranh luận không sợ phê bình phê phán, nhưng họ lại sợ phê bình đao búa. Có lẽ đây là điều nhức nhối nhất của phê bình văn học ta hiện nay. Hình như đã có dấu hiệu xuất hiện chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa háo danh trong phê bình văn học, điều mà tư tưởng Hồ Chí Minh đã từng đả phá.

4. Trong lao động, chúng ta yêu cả người trồng rừng lẫn người đốt cỏ, bởi chúng ta cần rừng xanh. Chính vì thế, chúng ta căm thù những kẻ đốt rừng. Trong phê bình văn học cũng vậy, sự chăm chút tài năng, phát hiện tài năng, ghi nhận các giá trị thực sự, là điều vô cùng quan trọng. Nếu có tỉa cây đốt cỏ trong khu rừng văn học, thì đấy là điều rất cần thiết, nhưng phải hết sức cẩn trọng, và phải chuẩn bị sẵn xe cứu hoả. Tôi nói điều này, vì tôi quan niệm rằng, chúng ta hãy tìm đến cái hay cái đẹp của văn chương mà thưởng thức nó, khiến cho người khác cũng cảm yêu cái hay cái đẹp ấy, nghĩa là tôi thích làm người trồng rừng chứ không thích làm người đẵn cây.

Kinh nghiệm phê bình văn học cho thấy, Lá cỏ của Uýt-man bị phỉ báng ở Mỹ khi vừa ra đời, nhưng đã lọt vào mắt xanh của một người Anh, và rồi nó trở thành tác phẩm vĩ đại. Thơ Mới 32-45 tồn tại trong lời khen của Hoài Thanh, Hoài Chân cho mãi tới hôm nay. Đương thời có thể cho rằng Chế Lan Viên đã "bốc thơm" Hàn Mặc Tử khi ông nói: "Mai sau còn lại của cái thời kỳ này chút gì đáng kể, đó là Hàn Mặc Tử", nhưng bây giờ nhìn lại, thấy quả là ông nói đúng. Khen và chê vốn không có tội, vấn đề là khen đúng và chê đúng. Nhưng đối với phê bình, làm được điều đó quả là không dễ, huống hồ người đọc luôn yêu cầu cao hơn việc khen đúng và chê đúng, đấy là phải khen thật hay, thật thuyết phục, và chê cũng phải thật hay, thật thuyết phục. Khen chê để người đọc "thủng nhĩ" là điều mà phê bình văn học của chúng ta phải phấn đấu rất nhiều.

Dù sao, tôi vẫn nghĩ, phê bình văn học của ta cần tăng cường hơn nữa tính phát hiện, nâng đỡ tài năng và tác phẩm. Phê bình không chỉ dẫn dắt người đọc, dẫn dắt nhà văn mà còn phải nâng đỡ họ đến với những giá trị mới mẻ và hữu ích, chứ không phải chỉ nói rằng thích hay không thích. Chỉ nói thích hay không thích thì chẳng cần đến nhà phê bình.

5. Cuối cùng, là một người làm thơ và có viết nhiều bài về thơ, tôi tha thiết đề nghị các nhà phê bình ở ta để tâm đến thơ nhiều hơn nữa. Có người nói, thế hệ các nhà thơ chống Mỹ đóng góp rất lớn cho thơ Việt nửa cuối thế kỷ XX, nhưng họ thiếu mất một Hoài Thanh của thế hệ họ. Chính vì thế mà hiện tượng một số nhà thơ nhảy vào viết phê bình tiểu luận về thơ. Đấy là hiện tượng không có gì lạ đối với thế giới, và đối với nước ta, nhưng điều đó là rất đáng ghi nhận trong lúc sân bóng thơ trống vắng những cầu thủ phê bình, bởi ở đấy có thể đăng tải khối lượng rất lớn các vấn đề thơ ca trong nước và thế giới. Và tôi tin rằng, các nhà phê bình sẽ thực sự là bạn của nhà thơ, nhà văn, độc giả, và hơn thế nữa, các nhà phê bình sẽ là bạn thân thiết của nhau.

Hà Nội, 12.8.2003

N.T.T
(Sông Hương số 176/10.2003)

Comments

Theo từ điển Hán-Việt thì chữ bình ở đây mang bộ ngôn, có thể hiểu là phát ngôn một cách công bằng; còn chữ phê thì mang khá nhiều nghĩa: Phê là phán quyết, phân xử phải trái, phê là khởi lên một công việc, phê là chẻ ra từng mảnh, nhưng phê cũng có nghĩa là lấy tay đánh vào mặt người khác.

Cái ý cuối cùng nghe là lắm. Chữ "PHÊ" hóa ra còn thế nữa!!!!

Viết bởi honghai 16 Jun 2009, 08:12

"Cuối cùng, là một người làm thơ và có viết nhiều bài về thơ, tôi tha thiết đề nghị các nhà phê bình ở ta để tâm đến thơ nhiều hơn nữa..."
Em kết đoạn này lắm, một lời kêu gọi chính đáng, mở ra cho lớp trẻ chúng em một cơ hội.
Sẽ thật hạnh phúc biết bao khi có anh ghé thăm và thưởng lãm thơ em một lần.
Mong nhận được những ý kiến khen - chê thật lòng của anh đấy nhé!
Lọ Lem Đất Võ's Blog

Viết bởi MINH ĐAN 16 Jun 2009, 09:08

ANH TT:

hôm qua Em gọi cho Anh, nhưng có lẽ, Anh đang bận.
Em không gọi lại.
BÀI VIẾT CỦA BÁC ĐỤNG CHẠM ĐẾN RẤT NHIỀU VÂN1 ĐỀ. NHƯNG THEO THIỂN Ý CỦA EM - ĐIỀU QUYẾT ĐỊNH CUỐI CÙNG LÀ NGƯỜI PHÊ BÌNH VÂN HỌC PHẢI SỐNG CÙNG TÁC PHẨM. NẾU CHƯA ĐẠT TỚI SỰ XÚC ĐỘNG SÂU XA, CHÍ ÍT RA CŨNG PHẢI CÓ TÂM SỰ TÂM ĐẮC NÀO ĐÓ VỚI TÁC PHẨM. NẾU KHÔNG CÓ SỪ ĐỒNG CẢM, TRI ÂM SẼ KHÔNG CÓ GÌ HẾT.
CHAO2 BÁC! SANG THÁNG 7EM RA HÀ NỘI BÁC ĐI CHƠI VỚI EM NHÉ
KÍNH BÁC

Viết bởi khanhlinh 17 Jun 2009, 13:39

Chùm thơ tình của Nguyễn Trọng Tạo. Nhân ngày 21/6 gửi anh như một món quà Đà Nẵng.

Viết bởi khoa 17 Jun 2009, 17:24

He he he ... kết cục của phê bình VHNT hiện lâu nay là nồi lẩu trâu ngút khói.

Viết bởi ngaydem 18 Jun 2009, 07:00

He he he ...! Đích thực của phê bình VHNT" /" /> Phê bình hiện lâu nay kết cục đích thực là những nồi Lẩu trâu tại các nhà hàng,

Viết bởi Nguyễn Quốc Minh 19 Jun 2009, 06:59

xem nhà văn lấy dao chữ đâm vào nhau trên diễn đàn văn học nhiều, công chúng sẽ coi thường nhà văn và coi thường luôn cả nền văn học thực tại, dẫn tới sự rạn vỡ tình yêu văn học của công chúng.
Là một người đọc. Em rất đồng ý với điều này huhu!
Chúc anh một cuối tuần vui vẻ!

Viết bởi An An 20 Jun 2009, 20:18

Vương Cường "tán" EM ĐÀN BÀ

Wed, 03 Jun 2009 08:22:09 +0700

EM ĐÀN BÀ - TẬP THƠ TÌNH VỚI BÚT PHÁP HIỆN ĐẠI

VƯƠNG CƯỜNG

Tôi có nghe mà chưa được đọc 2 tập thơ dành riêng tặng vợ của Aragon với tập Đôi mắt En-xa và Pablo Neruda với tập Một trăm bài sonnnê tình yêu. Nhưng tôi đã được đọc tập thơ EM ĐÀN BÀ gồm 32 bài thơ tình của nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo đề tặng riêng một người yêu, quả là hiếm có ở Việt Nam.

EM ĐÀN BÀ của Nguyễn Trọng Tạo (NTT) là tập thơ tình được viết ra khi tuổi đã ngả chiều. Vậy thì liệu trái tim yêu có còn những nhịp đập rối loạn như như lửa mới nhen, như nước dâng cao nữa không, liệu anh có thể hiện vẻ đẹp tình yêu xứng đáng khi vừng trăng đã xế đỉnh đầu?

Tình yêu dù ở tuổi nào cũng là ngọn lửa không bao giờ tắt, bài ca không ai hát hết lời. Tình yêu bao giờ cũng là tình yêu thứ nhất, bắt đầu bằng tiếng sét, tiếng sét ái tình. Tiếng sét ấy đâu có phân biệt quốc tịch, xa hay gần, già hay trẻ, sang hay hèn. Tình yêu bao giờ cũng mang theo trong mình những giây phút thăng hoa đặc biệt và sự phong phú, mơ hồ của các trạng thái tình cảm. Tập thơ như một lời tha thiết của người về sau lưu lạc: ngày đó em tròn hai mươi tuổi, anh bốn mươi đi lạc tới chân trời, và khi bóng chiều đã ngả thì tình lại gặp tình với bao nhiêu dồn nén, vì thế mà cháy lên, tự nhiên mà cháy, và họ bàng hoàng nhận ra:

Ta đã yêu nhau từ kiếp trước
Đến bây giờ tiếng sét bỗng ngang tim
Ôi tiếng sét vạn năm rồi, có thể
Sét từ anh và sét từ em

Sau tiếng sét ái tình ấy, tình yêu bắt đầu nói bằng ngôn ngữ riêng của nó. Xa cách bao giờ cũng là một nỗi đau buồn, thương tổn, túc trực trong trái tim yêu. Không gian giăng núi, giăng sông, trải đầy mây trắng ngăn cách họ. Thời gian như cô ép họ trôi vội vàng, không quan tâm đến những sợi tóc tự mình mà bạc, nếp nhăn tự mình mà nhăn! Điện thoại cho nhau cốt để nghe tiếng của nhau anh đã nói gì anh không nhớ nữa. Tôi lại nghe văng vẳng bên tai mình câu ca dao tươi rói, thiếp xa chàng hái dâu quên giỏ / chàng xa thiếp bứt cỏ quên liềm. Nhưng còn một phía khác, với tình yêu, khoảng cách xa nhau đã làm cho nỗi nhớ cồn cào hơn và tình yêu nhờ đó cũng có cách thể hiện đẹp hơn. Xa trong tình yêu, nỗi lòng trống lạnh và không chỉ trống lạnh. Những đêm như thế dài lắm, quằn quại, nỗi nhớ vò xé hơn.Ca dao Việt Nam đã thốt lên:

Đêm qua mới gọi là đêm
Ruột xót như muối dạ mềm như dưa

Để vượt qua những đêm như thế, cảm nhận được trạng thái buồn thương ấy, NTT đã tập đếm. Trực cảm khác lạ, bất thường, mạnh mẽ, cho ta những cảm nhận lạ mà quen, dưới cốc nước đường là một hạt hạnh nhân:

Chỉ có vậy mà trời ơi, anh đếm
Đếm hoàng hôn rồi anh đếm bình minh
Anh đếm gió đếm mây anh đếm cây đếm lá
Đếm cả tuần chưa tới nụ hôn em

Dù đếm cả tuần, bao nhiêu hoàng hôn, bình minh đã đi qua, nỗi nhớ trong tình yêu là ngọn lửa được đổ thêm dầu, cháy lên, không gì dập tắt được. Nỗi nhớ là một thuộc tính của tình yêu. Ca dao cũng diễn tả tình cảm này, mộc mạc, chính xác:

Chiều chiều mây phủ Sơn Trà
Lòng ta nhớ bạn nước mắt và trộn cơm

Thời của công nghệ thông tin, không chỉ rút ngắn kỷ lục thời gian để phát triển mà còn giúp cho những cặp yêu nhau rút bớt khoảng cách đau buồn của nỗi nhớ trong tình yêu. Tưởng như xa và đêm không còn đáng sợ nữa. Họ điện thoại qua đêm. Từ điện thoại mọi cung bậc của tình yêu được thể hiện. Như được trút bỏ mọi xót xa, buồn đau, trong đêm điện thoại ấy, như tươi xanh tỉnh lại sau mưa: Trên salon tóc hoe vàng váy ngủ/ Em trò chuyện em cười em mườn mượt mèo ngoan. Mọi gánh nặng của sự xa cách như đã được trút bỏ. Thơ đã giúp chia sẽ cho những yêu thương xa cách.

Đọc em đàn bà ta sẽ giật mình, tập đếm hay điện thoại qua đêm cũng chỉ giúp trái tim yêu như giọt nước khi đang quá khát, cơn gió mồ côi giữa nóng bỏng khô rang. Dường như trái tim yêu lại đập rộn ràng hơn nhiều lần sau những cuộc điện thoại như thế. Lửa tình dễ gì dập tắt được. Làm sao có thể gánh đỡ được trái tim yêu xa cách? Không thể. Nhưng rồi tự tình yêu xa cách ấy, mách bảo phải làm gì trong cơn khát ấy. Họ lại chát với nhau cũng qua đêm. Chát với người yêu là một bài thơ đau, nỗi đau xa cách. Ta nghe rõ tiếng gõ của hai người và thấy nước mắt rơi trên bàn phím, rờn rợn, không dứt, nhói vào lòng, cứa vào tim, đau đến khi không còn cảm giác đau nữa. Thế là chát /nối lại nghìn cây số / Những chiếc hôn nóng dần thành núi lửa / Những giận hờn đông tuyết ở quanh nhau /.... Chát qua đêm chát vội vàng dăm phút / Chát chông chênh hai đứa hai trời... Những ai yêu nhau trong xa cách sẽ tự gặp mình, trong những đêm dài chát với nhau ấy, nỗi nhớ có vơi đi không, hay là nước mắt sẽ tự chảy trong sâu xa trái tim mình. Mọi chỉ bảo của trái tim yêu cũng chỉ là những cơn bột phát, thoả mãn chốc lát, mọi hành động cấp cứu chỉ là tạm thời, căn nguyên chính của tình yêu vẫn chưa được chữa trị. nó mà bùng phát dữ dội hơn. Đó là tình yêu phải được gần nhau. Ca dao đã nói ước sao ăn ở một nhà / vào đụng ra chạm kẻo mà nhớ thương. Có sự đối ngược của hai trạng thái, tình yêu như bất chấp không gian và thời gian nhưng hiện thực vẫn là sự xa cách phụ phàng. Trong Em đàn bà cho ta thấy nhiều trạng thái lạ: anh tìm kiếm cả trăm nghìn file nhớ, nhưng đâu cũng gặp rỗng không / Tất cả điện thoại trên thế gian đều tắt/ Tất cả internet đều vi ruts . Cảm giác thời gian cũng rất lạ, ngày mỏng dần khi mùa xuân đến, có gì đó làm ta đau thắt: Tôi ôm ngây thơ tuổi yêu thất lạc. Ngày chủ nhật, lang thang trống rỗng. Có hai câu thơ mà trực cảm từ trái tim yêu thật mạnh liệt, tưởng vô lý mà rất có lý: Sân bay những bóng người hoá thạch / Anh muốn bay mà không bay được. Bất kỳ hình ảnh nào trong tình yêu xa cách cũng buồn, cũng mang mang nỗi nhớ. Mặc dù vậy nhưng tình yêu có sức mạnh mà không thể có ở các tình cảm khác. Nghệ sỹ dân gian từng viết: Yêu nhau tam tứ núi cũng trèo / ngũ lục sông cũng lội bát vạn đèo cũng qua. Sức mạnh tình yêu trong em đàn bà được thể hiện quyết liệt tìm đến nhau, không gì ngăn cách được. Họ đã chấp mấy nghìn cây số. Mây trắng là bài thơ cuống quýt, tràn ngập tình yêu khi hai người gặp nhau, mây trắng như mối tình của hai người. Thời gian như ngừng trôi, câu thơ đầy tính phát hiện:

Em nguyên thuỷ duỗi dài trên mây xốp
Trắng trong ơi chìm tận tận đáy Tây Hồ
Anh ngụp lặn đáy sâu vớt mùa thu chết đuối
Mùa thu cười trong mắt em ngủ mơ

Hạnh phúc oà thác đổ giữa Đà Lạt và hoa. Tất cả các hình ảnh hai người yêu gặp nhau đầy tràn hạnh phúc.

Anh ôm ngủ một đoá hoa màu nhớ
Một đoá hoa biết nói tiếng dịu dàng

Ru trắng, một bài thơ trong suốt của tình yêu. Hơn thế nữa, tình yêu đầy đau khổ mà có được. Hãy nghe tình yêu ru:

Ru cô đơn chìm vào da thịt đêm trắng buốt
Ru đau thương hoang hoải dấu lưng trần
Những trắng đêm mỏi thăng trầm bồi lở

Ta sẽ bị cuốn theo lời ru ấy, không phải để ngủ mà để thức thương lấy kiếp ngươi, đau đớn cả trong hạnh phúc. Ta bỗng như nghe thấy tiếng ru của ai trong đêm mưa gió, bão bùng. Hình như trên đời không có hạnh phúc nào có được lại không trải qua đau đớn. Và cũng chính vì vậy, khi cầm hạnh phúc trong tay, con người nâng niu hơn, trân trọng hơn. Hạnh phúc và đau khổ hoà lẫn vào nhau, trong niềm vui vẫn ẩn chứa những nỗi buồn xa vắng:

Trước mặt sau lưng chập chờn ảo mộng
Đêm tan vào hoang vắng tiếng ru mưa...

Em đàn bà cho ta đi qua và chứng kiến biết bao nhiêu trạng thái buồn vui, hạnh phúc và khổ đau. Ta vừa chứng kiến những giây phút hạnh phúc, rồi lại chia tay như một giấc mơ. Cảm giác rỗng không, đơn độc, đâu đó lại tràn về.

Anh cây chổi tựa mòn góc bếp
Anh cái chảo mốc meo
Anh con mèo đói kêu khan
Anh con chồn hoang ngủ vùi trong hốc tối

Em đàn bà đã khép lại một vòng tròn lấp lánh tình yêu, qua nhiều trạng thái sống, trạng thái yêu. Từ tình riêng Em đàn bà đã đưa đến cho mọi người vẻ đẹp được chia sẻ. Khi đọc Em đàn bà, không hiểu sao, trong đầu tôi những câu ca dao luôn chực chảy. Thơ NTT viết trong thời văn minh của kinh tế thị trường toàn cầu hoá, vun vút trôi khác hẳn với ca dao xuất hiện trong một thời chậm chạp, tù túng. Thơ NTT phảng phất hậu hiện đại với ngôn ngữ bè mảng róng riết tung phá mà vẫn gần gũi với tâm hồn Việt đôn hậu đa cảm. Có cảm giác trong mỗi bài thơ của NTT thường có hai bài thơ lồng vào nhau, một rất dân tộc, một rất hiện đại. Ta dễ dàng kiểm chứng qua Taxi, Ru trắng, Đà Lạt và hoa...

Anh ơi em chết vì tốc độ
Taxi vẫn taxi
Và tốc độ tăng ra ngoài vô cực
Người lái taxi vào khoảng chân không

Không ai chết cả
Họ đã đến Thiên Đường
Chiếc taxi đã thành mây thành nắng thành gió thành quên thành nhớ
Chỉ còn họ nằm nhắm mắt bên nhau trên nhung lụa bầu trời...

Tôi tin, khi tôi nói thơ NTT mang tính hiện đại sẽ có nhiều người đồng ý. Nếu chúng ta quay lại nhìn phía sau, đội quân thu dung văn học cũng trùng điệp lắm. Văn học nước nhà đang giao ban mà thiếu người nhận. Những nhà thơ lớp trước mà viết hiện đại được như NTT không nhiều. Thơ NTT không khư khư ôm lấy quá khứ, anh biến hoá, năng động trong phát hiện nội dung và cách thể hiện, tâm hồn luôn luôn mở. Ta không thấy NTT già hay trẻ, mà tâm hồn anh là như thế, vượt lên hoà nhập với thời mình sống, qua trải nghiệm của chính mình. Ra xun Gam Za Tốp có lần đặt câu hỏi, giữa tôi và bố tôi, ai già hơn ai? Một câu hỏi chỉ có nhà thơ lớn mới đặt ra được. Thì ra tâm hồn chứ không phải tuổi tác. Tôi đã thấy nhiều người trẻ lại viết rất già và bế tắc. Nhà thơ có thể bế tắc, nhưng cuộc sống không thể bế tắc. Nếu xét theo quy luật hình thái kinh tế xã hội chúng ta đang ở một trình độ rất thấp trên con đường xã hội hoá. Nhưng lịch sử lại cho phép và mở ra các điều kiện thuận lợi về thời đại để có thể nhảy vọt hội nhập. Thực tế cho thấy ai có tư duy năng động và nhạy bén thì khoảng cách gần hơn với yêu cầu của thực tiễn mới hơn. Thơ Em đàn bà của NTT như một thành công trong sự vượt thoát đó.

Ta yêu Em đàn bà bởi vì trong bối cảnh hiện nay của đất nước, con người, NTT đã nói được tiếng nói riêng với nhiều câu thơ giàu thi ảnh phản ánh tình yêu thời nay và qua bút pháp hiện đại mà không làm mất đi truyền thống, từ trong cấu tứ đến cảm xúc và ngôn ngữ. Gấp tập thơ em đàn bà lại ta bỗng thấy vẻ đẹp của tình người, tình đời, tình yêu con người và thiên nhiên sau bút pháp hiện đại lấp lánh hồn dân tộc...

Hà Nội, 25.4.2009

TRANH CÃI VỀ VĂN HỌC MẠNG

Wed, 20 May 2009 10:02:19 +0700

Thứ 4, 20/05/2009 - 10:02 AM

TRANH CÃI VỀ VĂN HỌC MẠNG
Hội thảo Văn học mạng Trung Quốc

"Hội thảo Văn học mạng Trung Quốc" do Hội Nhà văn tỉnh Giang Tô, Hội Nhà Văn thành phố Vô Tích chỉ đạo; Ba website "Tân Lang" "Tìm cáo", "Chân Trời" tổ chức thực hiện, đã tổ chức tại thành phố Vô Tích, tỉnh Giang Tô, từ ngày 11 đến ngày 13 tháng 5 năm 2009.

Trên 60 đại biểu tham dự hội nghị, bao gồm các nhà văn, nhà bình luận, nhà văn mạng, chủ website, tạp chí văn học và phóng viên báo chí của 13 tỉnh trong toàn quốc, đã trao đổi, nghiên cứu thảo luận về hiện trạng, tương lai, và những vấn đề của văn học mạng Trung Quốc.

Nhà văn Vương Trăn Trung, Chủ tịch Hội Nhà văn tỉnh Giang Tô; Ông Vương Lập Nhân, Uỷ viên thường vụ , Trưởng ban Tuyên truyền thành uỷ Vô Tích; Nữ nhà văn Phạm Tiểu Thanh, Phó bí thư Đảng đoàn, Phó chủ tịch Hội Nhà văn tỉnh Giang Tô; Nhà văn Triệu Bản Phu, Phó chủ tịch Hội Nhà văn tỉnh Giang Tô; Nhà văn Trương Vương Phi, Uỷ viên Đảng đoàn, Bí thư Ban bí thư; Nhà văn Lôi Quần Hổ, Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật thành phố Vô Tích; Nhà văn Lục Vĩnh Cơ, Chủ tịch Hội Nhà văn thành phố Vô Tích; Nhà văn mạng Mộ Dung Tuyết Thôn; Nhà văn mạng Thập Niên Khản Sài, v.v... đã tham gia cuộc hội thảo.

Nữ nhà văn Phạm Tiểu Thanh chủ trì Lễ khai mạc. Bà nói: Ngày 12 tháng 5 là một ngày đặc biệt, trong ngày kỷ niệm thảm hoạ động đất Tứ Xuyên này, chúng ta tổ chức cuộc hội thảo có ý nghĩa như thế này. Chúng ta hãy Kỷ niệm Ngày lịch sử đau thương bi tráng này bằng một phương thức đặc hữu của mình, truyền đạt một tình cảm nồng ấm và niềm tin mãnh liệt vào sức sống của con người.

Về văn học mạng, nữ nhà văn Phạm Tiểu Thanh cho rằng: Bằng khí thế phát triển nhanh mạnh của mình, văn học mạng đang ngày càng trở thành lực lượng văn học gần gũi với đại chúng, phản ánh nhu cầu của đại chúng. Dẫn đường chỉ lối cho nó phát triển lành mạnh là đòi hỏi chung của tất cả những người có kiến thức.

Các đại biểu Vương Lập Nhân, Lôi Quần Hổ, Vương Trăn Trung lần lượt phát biểu chào mừng và trao đổi ý liến trong lễ khai mạc.

Đại biểu Vương Lập Nhân nói: Mong muốn tương lai phát triển văn học mạng, thì tất nhiên phải làm cho nó phát huy tác dụng thúc đẩy sự phát triển của sự nghiệp văn học nước ta. Mong rằng các đồng chí trong giới văn học Vô Tích trân trọng thời cơ hội thảo học tập lần này, phát huy mạnh mẽ tác dụng độc đáo của văn học mạng trong xây dựng chủ nghĩa xã hội, cung cấp cho nhân dân những tác phẩm xuất sắc thể hiện tinh thần dân tộc và tinh thần thời đại, thống nhất với thể hiện tính tư tưởng, tính nghệ thuật, tính hấp dẫn, tính hoàn mỹ.

Trong phát biểu của mình, nhà văn Vương Trăn Trung bàn luận đến tính tất yếu lịch sử của sự hưng thịnh của văn học mạng, sự phát triển cao độ của kỹ thuật internet đã sản sinh ra yêu cầu nội tại và lực đẩy tiềm tại, xem xét từ sự tiến bộ của đời sống xã hội, ngữ cảnh cởi mở của chính trị và tâm trạng văn hoá cởi mở, xem xét về lịch trình diễn biến của tự thân nền văn học của chúng ta, đều đã cung cấp những điều kiện thời đại tất yếu cho sự hưng thịnh của văn học mạng. Vì thế, Hội thảo về văn học mạng cũng chính là có tính tấy yếu và tính khẩn thiết cấp bách của hiện thực. Cuộc hội thảo như thế này càng có ý nghĩa đặc biệt đối với Hội Nhà văn tỉnh Giang Tô. Mọi người quây quần tại đây, chân thành trao đổi, cọ sát tư tưởng, tìm nhận thức chung, suy nghĩ sâu thêm, cũng là sự giúp đỡ hữu ích cho công tác của Hội Nhà văn.

Không khí của cuộc hội thảo vô cùng nóng bỏng, các nhà văn mạng Mộ Dung Tuyết Thôn, Thập Niên Khản Sài, Tái Nhiệm, v.v... tiếp tục phát biểu.

Nhà văn Mộ Dung Tuyết Thôn cho rằng: Mạng internet là một kênh biểu đạt rất tốt, văn học mạng là một sự vật dã sinh dã trưởng, song ông cũng rất sợ sự vật này sau khi đi vào lĩnh vực quan tâm chú ý của mọi người, nó sẽ bị cắt bỏ giống như những sự vật dã sinh dã trưởng nào đó đã trải qua. Ngoài ra, ông còn bàn đến những vấn đề khác như cá tính của nhà văn mạng, v.v....

Nhà văn mạng Thập Niên Khản Sài nói: Những thứ cao nhã đều từ trong những thứ thông tục nhất trong dân gian mà thăng hoa lên. Hiện tại đã có trên trăm triệu người lên mạng rồi, mạng internet không phải là hư vô nữa, mà là một thế giới sống động.

Nhà văn mạng Tái Nhiệm dùng hình ảnh những chuyến du lịch để hình dung hoạt động sáng tác văn học mạng. Chị cho rằng: Vô luận dùng phương thức gì, cũng giống như bước lên những phương tiện giao thông khác nhau, nên chú trọng nhiều hơn đến lạc thú của lịch trình du lịch, không muốn sáng tác của mình bị mạng hoặc văn học truyền thống định vị. Vì cái gì mà sáng tác, mới là điều đặc biệt quan trọng đối với bất kỳ người sáng tác nào.

Giáo sư Hoàng Phát Hữu, trường Đại học Nam Kinh có những quan điểm vô cùng mới mẻ và sắc bén đối với hiện trạng của văn học mạng. Giáo sư nói: Cống hiến to lớn nhất của mạng internet là khai thác không gian dư luận, khơi thông dân ý, có tác dụng rất tích cực với cải cách xã hội. Tuy nói như vậy, song Giáo sư Hoàng Phát Hữu vẫn ủng hộ ý kiến của ông Trần Thôn trả lời phỏng vấn trước đây không lâu: "Cảm thấy thất vọng với văn học mạng." Giáo sư cho rằng: Trong văn học mạng đúng là đã sản sinh ra rất nhiều thứ có giá trị, đã khai mở ra không gian biểu đạt cho những tác giả tìm không được không gian, song đồng thời cũng không nên khuếch đại vô hạn độ về tác dụng của thể loại báo chí mới này. Đối với tình hình trước mắt của văn học mạng cần phải duy trì nhận thức tỉnh táo, hy vọng văn học mạng và nhà văn mạng không nên trở thành vật trôi nổi bồng bềnh không có nền móng gốc rễ, phải mãi mãi duy trì sức sống tươi mới sống động, mà không bị thời gian nhấn chìm trước sự khảo nghiệm nghiêm khắc mà văn học mạng phải đối mặt, nếu như trong cuộc đọ sức này không có sức xung kích và sức bền bỉ lâu bền, thì sẽ trực tiếp bị chôn vùi.

Nhà văn Mã Quý, Biên tập viên và Nhà bình luận văn học mạng của tạp chí "Tiểu thuyết trường thiên chọn lọc" (Trường thiên tiểu thuyết tuyển san) lại cho rằng: Sự tranh luận về khái niệm văn học mạng không có ý nghĩa lớn, bởi vì hiện tượng văn học trên mạng internet là một tồn tại khách quan, thậm chí đặt tên như thế nào cũng không thể ảnh hưởng và trở ngại đến cuộc nghiên cứu thảo luận của chúng ta về một hiện tượng văn học trong thế kỷ mới này. Ông còn giới thiệu một số hiện tượng và động thái mới nhất trong giới văn học mạng hiện nay.

Từ góc nhìn của một học giả, Phó giáo sư Hà Bình, Trường Đại học Sư phạm Nam Kinh tỏ ra phản đối quan điểm cho rằng "Sự hưng thịnh của văn học mạng là sự bật lại của chiếc lò so lâu ngày bị văn học truyền thống đè nén ức chế", cho rằng đây là "hư ảo bị áp bức".

Nhà bình luận văn học Uông Chính, từ giác độ lịch sử, hiện thực và văn bản văn học, phân tích ảnh hưởng và ý nghĩa của báo chí truyền thông đối với văn học, luận chứng và đánh giá về giá trị và ý nghĩa quan trọng của nghiên cứu thảo luận về văn học mạng. Đồng thời hô hào giới văn học, giới lý luận trọng thị xây dựng và hoàn thiện lý luận và hệ thống học thuật về văn học mạng. Quan điểm của ông được các đại biểu dự hội thảo quan tâm chú ý cao độ.

Cuộc hội thảo luôn luôn ở trạng thái cao trào. Mọi đại biểu đều bảo vệ quan điểm của mình, phát biểu tự do thoải mái, những quan điểm truyền thống, hiện đại tranh luận, biện giải, cọ sát, thể hiện rõ không khí và trình độ cuộc hội thoả có chất lượng cao.

Rất nhiều nhà văn biểu thị: Trong một thời gian rất dài chưa được tham gia một hội nghị văn học có giá trị và giàu kịch tính như thế này. Tổ chức thành công cuộc hội thảo này và những nội dung và quan điểm mới mẻ sâu sắc được thảo luận trong hội thảo, đặc biệt là sự trao đổi chân thành thẳng thắn và nắm tay nhau đạt được cuối cùng như vậy của giới văn học truyền thống, giới văn học mạng, giới bình luạn văn học, vì nguyện vọng chung cố gắng vì sự nghiệp văn học Trung Quốc, nên trở thành một trang ghi chép rất sáng sủa trong lịch sử phát triển của văn học mạng Trung Quốc.

VŨ PHONG TẠO dịch và giới thiệu

(Theo www.chinawriter.com.cn, 15-05-2009)

Thơ 50 năm Trường Sơn...

Mon, 11 May 2009 15:55:13 +0700

NGUYỄN TRỌNG TẠO: Mỗi lần nhớ về Trường Sơn, tôi lại nhớ về con đường mòn ấy. Con đường mòn từng nâng bước những đoàn quân kháng chiến. Con đường mòn huyết mạch nối hậu phương miền Bắc với chiến trường miền Nam nước Việt. Con đường mòn - CON ĐƯỜNG CHẠY THẲNG VÀO TIM những người yêu nước luôn khát khao đất nước mình thống nhất, hòa bình và giàu mạnh. Con đường ấy giờ đã thành đại lộ Hồ Chí Minh xuyên Việt. Giờ chạy xe bon bon trên con đường ấy, tâm trí của tôi luôn hiện lên ký ức xa xưa của một thời làm anh bộ đội vượt đèo lội suối với balo trên lưng và khẩu súng trên vai cùng với những bài thơ bài hát như một hành trang tinh thần không thể thiếu trong cuộc chiến tranh vệ quốc hào hùng và đau thương của dân tộc.

CON ĐÊ TRÊN BÁN ĐẢO

Đã có lần tôi bay trên bán đảo

nhìn xuống dãy Trường Sơn

dãy Trường Sơn kéo một vệt xanh dài

và tôi nghĩ: đấy là con đê biển.

Con đê ấy được đắp bằng đất đá

bằng cây nhiệt đới ken dày

không bao giờ trụi lá

xanh như cỏ xanh đã bén rễ từ lâu...

Sóng cứ đập vào chân đê

sóng cứ đập vào chân đê ầm ào, dữ dội

ở đó, dân tộc tôi lầm lũi

ở đó

dân tộc tôi...

những ruộng lúa đồng khoai cấy trồng trong bão sóng

những con người yêu nhau, làm lụng

sờn vai mưa nắng nụ cười

Ở đó, những con sóng chiến tranh dai dẳng không mùa

như răng kẻ xâm lược

cắn vào dân tộc tôi

cắn vào lục địa này...

bốc lửa cánh đồng bốc lửa rừng cây

dãy Trường Sơn máu ứa

dân tộc tôi mang thương tích đứng lên

trùng trùng rừng xanh núi đỏ

bao người con hy sinh

sóng dạt vào đất đá

nhập với Trường Sơn dựng lũy thành...

Cứ thế dân tộc tôi không bao giờ mất đi sau mỗi cuộc chiến tranh

dọc Trường Sơn lại trồng màu gieo lúa

như trồng cỏ trên con đê vừa đắp cao dày thêm nữa

và màu xanh như xanh vậy, từ xưa!

Chỉ ở đâu người chưa kịp gieo mùa

đất ở đó - vạt đê chưa kín cỏ

đất ở đó - vết thương còn tấy đỏ

máu của dân tộc tôi ở đó đập phập phồng

máu của dân tộc tôi

trên trái đất không ngừng!...

NGUYỄN TRỌNG TẠO

NHỮNG VẦN THƠ TRÊN "CON ĐƯỜNG CHẠY THẲNG VÀO TIM"

(Bài viết cho phần THƠ trong tập sách TRƯỜNG SƠN - ĐƯỜNG KHÁT VỌNG)
Mỗi lần nhớ về Trường Sơn, tôi lại nhớ về con đường mòn ấy. Con đường mòn từng nâng bước những đoàn quân kháng chiến. Con đường mòn huyết mạch nối hậu phương miền Bắc với chiến trường miền Nam nước Việt. Con đường mòn - CON ĐƯỜNG CHẠY THẲNG VÀO TIM những người yêu nước luôn khát khao đất nước mình thống nhất, hòa bình và giàu mạnh. Con đường ấy giờ đã thành đại lộ Hồ Chí Minh xuyên Việt. Giờ chạy xe bon bon trên con đường ấy, tâm trí của tôi luôn hiện lên ký ức xa xưa của một thời làm anh bộ đội vượt đèo lội suối với balo trên lưng và khẩu súng trên vai cùng với những bài thơ bài hát như một hành trang tinh thần không thể thiếu trong cuộc chiến tranh vệ quốc hào hùng và đau thương của dân tộc.
Có thể nói, Trường Sơn là đề tài nổi bật trong thơ thời kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dòng văn học chiến tranh cách mạng. Những người thanh niên của miền Bắc XHCN thuở ấy luôn ấp ủ giấc mơ "vượt Trường Sơn" đánh giặc. Và họ đã "vượt Trường Sơn" trên con đường mòn ấy. Họ không chỉ là người lính cầm súng, mà chính lòng yêu nước và tâm hồn lãng mạn cách mạng đã chắp cánh cho họ làm nên những bài thơ lưu danh vào sử sách. Và cũng có thể nói, Trường Sơn đã "đẻ" ra cho đất nước thật nhiều nhà thơ lính, mà Phạm Tiến Duật là một nhà thơ hàng đầu của thế hệ nhà thơ chống Mỹ cứu nước. Chính nhà thơ Phạm Tiến Duật cũng thú nhận điều đó: "Tôi gắn bó máu thịt với Trường Sơn và có thể nói Trường Sơn đã "đẻ" ra nhà thơ Phạm Tiến Duật. Trước đây, bây giờ và sau này nếu tôi viết được chút gì neo lại trong lòng bạn đọc chính là nhờ những năm tháng ở Trường Sơn". Vâng, tâm hồn những người lính Trường Sơn thời ấy thật đẹp, họ nhìn cuộc chiến đấu đầy gian khổ hy sinh với cái nhìn lạc quan, và luôn tin vào chiến thắng:
Từ nơi em gửi đến nơi anh
Những đoàn quân, trùng trùng ra trận
Như tình yêu nối lời vô tận
Ðông Trường Sơn, nối tây Trường Sơn.
Và:
Không có kính, rồi xe không có đèn,
Không có mui xe, thùng xe có xước,
Xe vẫn chạy vì miền Nam phía trước:
Chỉ cần trong xe có một trái tim.
Những người lính ra trận hầu hết là lính trẻ, nhưng họ đã có những suy nghĩ thật sâu sắc về tình yêu nước:
Trời không mây mà lạ lắm hôm nay
Đường ra trận lòng ta thành náo động
Sờ lên súng thấy bàn tay mình nóng
Hiểu đốt lòng người đâu chỉ lúc xung phong.
Và họ luôn mang theo truyền thống hàng nghìn năm lịch sử của dân tộc:
Mai này con ta lớn lên
Con sẽ mang đất nước đi xa
Đến những tháng ngày mơ mộng
Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình
Phải biết gắn bó san sẻ
Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở
Làm nên Đất Nước muôn đời...

Và họ biết phải dồn nén tất cả những gì cho ngày về chiến thắng:
Đất Nước
Của những người con gái con trai
Đẹp như hoa hồng cứng như sắt thép
Xa nhau không hề rơi nước mắt
Nứơc mắt để dành cho ngày gặp mặt

Những nhà thơ trên con đường sinh tử ấy luôn hiểu được cái giá máu xương của cả dân tộc phải trả cho hòa bình thống nhất:
Trong đời mỗi người cũng có những ngã ba đường quyết định,
Trong đời mỗi dân tộc cũng có những ngã ba
Những ngã ba vận mệnh
Những cái nút trên dặm dài lịch sử
Gặp những ngã ba đời, con sẽ nghĩ suy
Và con ơi, muốn tìm đúng hướng đi
Con sẽ nhớ đến ngã ba Đồng Lộc
... ngã ba Đồng Lộc làm bằng xương máu.
Ngay cả với cái chết, luôn được coi là sự hy sinh, là cao cả, là đẹp - vẻ đẹp của sự dâng hiến cho lý tưởng chung của cuộc chiến đấu:
Cái chết em xanh khoảng trời con gái
Tôi soi lòng mình trong cuộc sống của em
Gương mặt em, bạn bè tôi không biết
Nên mỗi người có gương mặt em riêng.
Cái chết của đồng đội, của người thân luôn là lời kêu gọi đối với người đang sống:
Em ra đi chẳng để lại gì
Ngoài ánh mắt cười lấp lánh sau hàng mi
Và anh biết khi bất thần trúng đạn
Em đã ra đi với mắt cười thanh thản
Bởi được góp mình làm ánh sáng ban mai
Bởi biết mình có mặt ở tương lai.
Anh sẽ sống đẹp những ngày em chưa kịp sống...
Thơ Trường Sơn cũng là thơ nói lên ý chí của cả một dân tộc trong cuộc chiến đấu chung. Vì vậy mà nó đồng điệu về tư tưởng, nó lạc quan về tinh thần và nó mạnh mẽ về giọng điệu. Nó như một giàn hợp xướng nhiều bè, nhưng lại quán xuyến trong tổng thể của giai điệu chính.
Những "nhà thơ Trường Sơn" thời đó làm thơ cho mình, nhưng cũng là làm thơ cho đồng đội, cho dân tộc mình trong dòng mạch cả dân tộc "Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước/ Mà lòng phơi phới dậy tương lai". Thời mà nhiều câu thơ cũng là câu khẩu hiệu, là lời hiệu triệu cho kháng chiến thành công. Thời mà thơ ào ào chất liệu cuộc sống chiến đấu. Thời của gian khổ, hy sinh, trên bom, dưới đạn, nhưng cũng đầy tính lạc quan thường trực của người lính chiến. Thời "có những ngày vui sao / cả nước lên đường" với những "tiếng cười hăm hở đầy sông đầy cầu" để rồi những câu thơ như reo lên suốt đường ra trận: "Ðường ra trận mùa này đẹp lắm", "Gì vui hơn đường ra trận mùa xuân!"... Cái nhìn của người lính vào cuộc chiến như vậy có lạc quan quá hay không? Có là sự thật hay không? Sau cuộc chiến nhìn lại thấy có gì như là tô hồng lên, nhưng thử sống lại tâm trạng những người lính thời đó thì quả là đúng như vậy. Những người lính ra đi từ cổng trường đại học, từ cổng trường trung học... vốn nhiều mơ mộng, lại sải chân tới những vùng quê, vùng rừng tươi đẹp của đất nước quả là gặp nhiều bất ngờ thú vị. Thời của "cái chết nhẹ như lông hồng" đối với những chàng trai cô gái tự nguyện hiến dâng tuổi thanh xuân cho lý tưởng chung. Đó cũng là thời mà chính anh lính Trường Sơn Phạm Tiến Duật cũng bất ngờ phát hiện ra một "định luật" mang tính vật lý của cuộc sống: "Giữa chiến trường nghe tiếng bom rất nhỏ".
Nhưng không chỉ có mộng mơ, lạc quan và chiến thắng, thơ của những người lính Trường Sơn viết về Trường Sơn vẫn còn rỏ máu trong từng con chữ. Hàng vạn người lính đã nằm lại với Trường Sơn hùng vĩ. Hàng vạn bài thơ khóc bạn đã ra đời. Và hình như càng lùi xa cuộc chiến, nỗi đau càng thấm đẫm vào con chữ. Những người lính Trường Sơn xưa, nay trở lại Trường Sơn tìm bạn. Rừng đã khép lại vết thương chiến tranh, nhưng vết thương trong lòng người thì mãi còn rỉ máu. Những ngôi mộ có tên và không tên. Những bài thơ có đề và không đề. Tất cả đều hiện lên nỗi niềm người lính:
"Chết - Hy sinh cho Tổ quốc" Hùng ơi
Máu thấm cỏ, lời ca bay vào đất
Hy sinh lớn cũng là hạnh phúc
Một cây xuân thành biển khắc tên Hùng.
Đến cả tiếng ve cũng kêu "mất - còn", cũng khắc khoải gọi người:
Ve kêu mất - còn
Tiếng kèn chiêu tập
Ve kêu mỏi mòn
Nhắc thời máu ứa
"Về chưa... về chưa?"
"Về chưa... về chưa?"
Cũng đành nhắc lại
Với mồ không tên và mộ có tên
Đến cả cỏ cũng xanh vì người đã khuất:
Những bó hoa đến viếng đã tàn đi
Chỉ sắc cỏ vẫn sinh sôi mãnh liệt
Xanh đến rợn người
Xanh đến nhức mắt
Xanh như là vì máu đỏ mà xanh
Và Trường Sơn là núi, là đường, là mộ, là con đê chở che cho bạn hữu, chở che cho dân tộc trường tồn:
Ở đó, những con sóng chiến tranh dai dẳng không mùa
như răng kẻ xâm lược
cắn vào dân tộc tôi
cắn vào lục địa này...
bốc lửa cánh đồng bốc lửa rừng cây
dãy Trường Sơn máu ứa
dân tộc tôi mang thương tích đứng lên
trùng trùng rừng xanh núi đỏ
bao người con hy sinh
sóng dạt vào đất đá
nhập với Trường Sơn dựng lũy thành...
Rồi những đời sau sẽ hiểu tâm hồn người lính một thời qua những bài thơ Trường Sơn thuở ấy, những bài thơ như những cột mốc, hoa tiêu hay tượng đài của sự hy sinh cao cả trên dọc dài lịch sử. 50 bài thơ tuyển chọn trong cuốn sách này chỉ thể hiện một phần tâm hồn của những người lính, những nhà thơ gắn bó với Trường Sơn trong cuộc chiến tranh qua. Còn hàng nghìn, hàng vạn những bài thơ, những trường ca của lính và những người kháng chiến đã công bố hoặc chưa công bố. Và chúng ta đọc thơ họ, đọc tâm hồn lẽ sống của họ, đọc quá khứ vinh quang và cay đắng của dân tộc mình những năm ngàn cân treo sợi tóc, hẳn không khỏi tự hào về thời oanh liệt ấy, thời con đường 559 - đường Hồ Chí Minh - đã nối liền đất nước bị cắt chia, đã làm nên chiến thắng vẻ vang trong công cuộc bảo vệ và kiến thiết Tổ quốc mình.
Nhà thơ NGUYỄN TRỌNG TẠO

Nàng thơ đã chết: báo cáo về tình hình thi ca tại Mỹ

Wed, 15 Apr 2009 07:15:11 +0700

Thứ 4, 15/04/2009 - 07:15 AM
TRẦN NGỌC CƯ

Trong văn giới vẫn còn lác đác một số nỗ lực, dù vô vọng, nhằm dành lại chỗ đứng cho thi ca trên bầu trời nghệ thuật Mỹ. Tháng 11 năm 2003 bà tỉ phú Ruth Lilly, 87 tuổi, người thừa hưởng gia tài kếch sù của nhà đại tư bản ngành dược Eli Lilly, đã làm một nghĩa cử vô tiền khoáng hậu là trao tặng 100 triệu đô-la cho nguyệt san Thi Ca (Poetry Magazine), một tờ báo có uy tín nhưng đã từ chối đăng thơ của bà qua nhiều năm.. Nhưng bà không lấy đó làm điều, mục đích của bà là phục sinh một loại hình nghệ thuật đã mất hậu thuẫn và sự quan tâm của quần chúng.

Làm thơ và thưởng thức thơ là một sinh hoạt trí thức phổ biến trong nếp sống văn hóa Việt . Người Việt ta khi ra định cư ở nước ngoài cũng mang theo ít nhiều hành trang văn hoá này, mặc dầu hiện nay lòng yêu thích thi ca chỉ còn được biểu hiện rõ nét ở những người lớn tuổi, nói chung là những người khi rời quê hương cũng đã được trang bị một ít vốn liếng Việt văn, tiếp thu được từ chương trình trung học, khả dĩ cảm nhận thấm thía khi nghe câu hát, "Tôi yêu tiếng nước tôi từ khi mới ra đời..." cuả nhạc sĩ Phạm Duy. Nhan nhản trong các tạp chí bày bán hoặc tặng biếu ở các khu thương mại hoặc trên các báo điện tử của người Việt đều có trang thơ. Trong các cộng đồng người Việt rải rác trên đất Mỹ nếu chịu tò mò một chút chúng ta cũng có thể phát hiện một số hội thơ. Nắm bắt được tấm thịnh tình người Việt dành cho thi ca, Bill Clinton đã chịu khó soạn bài trước khi sang thăm nước ta vào năm 2000 và ông đã nhắc đến nữ sĩ Hồ Xuân Hương trong một bài diễn văn đọc trong chuyến công du này.

Với tình yêu thi ca của một tâm hồn Việt , liệu chúng ta có thể "lấy bụng ta để suy ra bụng người" được không? Trong bài này, chúng tôi sẽ điểm xuyết tình hình thi ca hiện nay tại Mỹ, hay đặt vấn đề một cách khác: Người Mỹ có còn thích đọc thơ hay không?
Nói ra thì nghe thật bẽ bàng, nhưng đối với người Mỹ, dù là người ở ngoài đường phố hay là một trí thức chuyên gia, thi ca là một loại hình văn chương đang trên đường đi tới chỗ diệt vong. Nàng Thơ đang vào cõi chết, nhưng chẳng mấy ai "sẵn mối động tâm". Khó mà tưởng tượng được người Mỹ có thể sống trong một thế giới không có phim ảnh, kịch nghệ, hài, tiểu thuyết và âm nhạc; nhưng nếu phải ở trong một thế giới thiếu vắng thi ca thì họ vẫn điềm nhiên theo đuổi hạnh phúc trần thế, chẳng có gì băn khoăn thắc mắc. Sau khi rời ghế nhà trường, là nơi bị cưỡng chế phải học thơ văn, cả hàng chục năm trong cuộc đời trưởng thành của một người Mỹ chưa chắc đã có mấy ai chịu cầm lấy một tập thơ hay một bài thơ để "thưởng thức". Họ ngại phải động não để giải mã những biểu tượng (symbols) hay ám từ (allusion) rải rác trong một bài thơ. Từ người lao động thiếu kỹ năng đến các nhà khoa bảng, chẳng mấy ai có đủ tự tin để kể được tên một thi sĩ lớn hiện đang còn sống, mặc dù ai cũng có thể nói vanh vách tên các cầu thủ, các tài tử điện ảnh, các tỉ phú, các tiểu thuyết gia mà họ hâm mộ. Trong phép ứng xử với giới trẻ, ta lại càng không nên đem thi ca ra mà luận bàn với họ. Xin đừng vội nghĩ người Mỹ không thích đọc sách, mà nên nghĩ ngược lại. Trên ghế đá công viên, trên máy bay, trên các phương tiện di chuyển công cộng, số người có quyển sách trên tay vẫn là con số đáng kể. (Mỗi lần đi xa bằng phương tiện báy bay hay xe lửa, chúng tôi luôn luôn có ấn tượng về không khí yên ắng chung quanh, trong đó đa số hành khách chăm chú đọc sách chứ không chuyện trò trao đổi ồn ào với người ngồi bên cạnh). Trong tuần báo Newsweek, số ra ngày 5 tháng 5, 2003, Bruce Hexter đã bày tỏ nỗi bức xúc với các nhà thơ: "Là một người đam mê đọc sách, tôi thậm ghét việc đọc thơ. Mỗi lần phải cày qua các ngụ từ, các biểu tượng [trong một bài thơ] là một lần tôi lại thắc mắc là tại sao các ông thi sĩ mắc dịch (the damn poets) không chỉ việc nói huỵch toẹt cái điều họ muốn nói ra".

Sự chuyển biến trong đời sống văn hóa của xã hội Mỹ trong mấy thập niên qua không có gì thuận lợi cho thi ca. Đã xa rồi cái thời người ta trải chiếu hoa cho các nhà thơ. Hình ảnh thi sĩ Robert Frost được mời đọc thơ trong ngày John F. Kennedy nhậm chức tổng thống đã đi vào lịch sử như một biểu tượng của nỗ lực "chiêu hiền đãi sĩ", xiểng dương văn hóa, khoa học kỹ thuật, hướng về một "tân biên cương", qui tụ dưới trướng cuả mình những "bộ óc ưu việt" ("the best and the brightest.".). Người Mỹ thường gọi thời kỳ cuả Kennedy là Camelot, theo tên triều đình Camelot của vua Arthur trong huyền sử nước Anh, với thẩm mỹ và giác ngộ trí tuệ được đề cao và lý tưởng hoá. (Thi ca được coi như là một loại hình nghệ thuật đòi hỏi sự vận dụng của một tri thức tổng hợp, theo đó người thưởng thức thi ca phải có trình độ nắm bắt những biểu tượng, hiểu được các điển tích, ngụ từ, nhằm giải mã thông điệp của một bài thơ).

Nhưng bước qua hai thập niên 70 và 80, văn hoá Mỹ trở nên chân phương (prosaic) hẳn ra so với thời kỳ hào nhoáng và đỏm dáng của J. F. Kennedy. Tính hàm hồ, phức tạp và nghịch lý bị thất sủng; trong khi sự trong sáng giản dị được đề cao trong lãnh vực truyền thông. Đây là thời kỳ mà văn hoá Mỹ ôm lấy nghĩa đen hơn là chạy theo nghĩa bóng (the literalization of ). Người ta đâm ra dị ứng với quan niệm "ý tại ngôn ngoại, ý tưởng nằm ngoài ngôn ngữ", một thuộc tính của thi ca mà trước đây từng được nhiều nhà thơ cao rao. Như ý kiến của William Butler Yeats: (1865-1939), "Những gì có thể giải thích thì không còn là thi ca, What can be explained is not poetry." Hay phát biểu của Archibald MacLeish (1892-1982), "Một bài thơ phải không có lời/ Như là đường bay của chim./ A poem should be wordless/ As the flight of birds". Lối tư duy này của thi ca không phục vụ cho yêu cầu truyền thông đại chúng. Không mấy chính trị gia trong thời kỳ này còn trích dẫn thơ cuả các thi sĩ đương thời trong diễn văn của mình và một thiểu số rất nhỏ các thi sĩ thành danh cũng dần dần khuất núi hay vắng bóng trên văn đàn. Thật ra thập niên 60 đã chứng kiến sự ra đi của ba nhà thơ lớn là Robert Frost (1874-1963), Carl Sandburg (1878-1967) và Langston Hughes (1921-1967); tiếng chuông chiêu hồn cuả những vị này cũng là hồi chuông báo tử cho thi ca Mỹ.

Vào khoảng thập niên 90, Nàng Thơ coi như đã trút xong hơi thở cuối cùng trên xứ Cờ Hoa. Độc giả yêu thơ, như phần lớn người Việt ta, chắc sẽ bàng hoàng và cho đây là một phát biểu ngoa ngụy. Dẫu nói thế nào đi nữa, không ai có thể bắt người khác phải tin vào một điều gì mà không cần thực chứng. Thực chứng đó là: trong các loại hình văn học nghệ thuật hiện nay ở Mỹ, thi ca có lẽ là loại hình có số người viết vượt quá xa số người chịu bỏ thì giờ ra để đọc. Có lẽ bất cứ ai cũng viết được một bài thơ "con cóc". Nhưng muốn thưởng thức một bài thơ hay, như đã trình bày ở trên, người đọc phải có một trình độ tri thức tổng hợp và phải có đủ đam mê. Trong thời đại thông tin internet này, không ai có đủ kiên trì để ngồi đọc một bài thơ đến hàng chục lần trước khi âm điệu thấm vào cảm quan và ý nghĩa đi vào tâm thức. Không ai muốn những con chữ đến với mình như nước đổ lá môn; người ta đòi hỏi ý nghĩa một bài thơ phải triển khai mạch lạc, vừa rõ ràng vừa nhanh nhạy. Người đọc muốn một thể văn có tính tự sự (narrative-driven), một loại hình nghệ thuật tự lập (stand-alone art), không đòi hỏi người thưởng ngọan phải có trình độ để nắm bắt một văn cảnh quá rộng lớn như thi ca.

Cuộc sống ngày càng đa dạng và con người bị phân tán mỏng bởi nhiều lực hấp dẫn khác nhau, ngay cả trong sinh hoạt văn nghệ. Điện ảnh, âm nhạc, tiểu thuyết, kịch nghệ, thông tin internet và sự nở rộ các phương tiện truyền thông bằng văn nói đã dành mất chỗ đứng của thi ca. Đối với tuyệt đại đa số độc giả Mỹ, có lẽ thi ca đã làm xong vai trò lịch sử của nó và đang đi vào màn đêm của dĩ vãng. Thi ca được thiết kế cho một thời đại trong đó người ta có đủ nhàn tản và đam mê để trau chuốt, nâng niu, nhâm nhi từng con chữ, mà nhiên hậu đã đưa nghệ thuật này đến dạng thức cao nhất của văn viết. "Thi ca là nghệ thuật lựa chọn và sắp đặt những biểu tượng theo một cách thế có thể kích thích trí tưởng tượng mạnh mẽ và kỳ thú nhất", như William Current Bryant đã nói. Thi ca trên hết là nơi tập trung sức mạnh của ngôn ngữ, có khả năng diễn đạt mối quan hệ thiết tha nhất giữa nội tâm và ngoại giới. Nếu đọc những bài thơ giá trị được viết ra trong thời vàng son của thi ca, nhiều người vẫn cảm nhận sức mạnh đích thực của thi ca - những bài thơ có khả năng đánh động tim óc của người đọc trong những cách thế mà các nhà làm phim hiện nay chỉ biết mơ tưởng mà thôi. Thi ca là phương tiện chuyển tải con người đến những tầng cao cuả cảm thức, cao hơn bất cứ một loại hình nghệ thuật nào có thể làm được trong chức năng này. Nhưng chính trên đỉnh cao, thi ca trở nên cô đơn và đánh mất người thưởng thức, vì thi ca đòi hỏi quá nhiều ở người làm thơ cũng như ngưòi đọc thơ.

Nàng Thơ (Mỹ) đã chết, nhưng chẳng phải là với "cảnh hương tàn bàn lạnh" đâu. Trong môn văn ở trung học vẫn còn một tiết mục mà học sinh không mấy ưa, đó là thi ca. Trong văn giới vẫn còn lác đác một số nỗ lực, dù vô vọng, nhằm dành lại chỗ đứng cho thi ca trên bầu trời nghệ thuật Mỹ. Tháng 11 năm 2003 bà tỉ phú Ruth Lilly, 87 tuổi, người thừa hưởng gia tài kếch sù của nhà đại tư bản ngành dược Eli Lilly, đã làm một nghĩa cử vô tiền khoáng hậu là trao tặng 100 triệu đô-la cho nguyệt san Thi Ca (Poetry Magazine), một tờ báo có uy tín nhưng đã từ chối đăng thơ của bà qua nhiều năm.. Nhưng bà không lấy đó làm điều, mục đích của bà là phục sinh một loại hình nghệ thuật đã mất hậu thuẫn và sự quan tâm của quần chúng. Trước khi có được quà tặng này, tờ báo trả nhuận bút mỗi dòng thơ được đăng là 2 đô-la, dù tác giả là một nhà thơ từng được giải Nobel đi nữa. Sự thù laọ này quả đã phản ánh lời than thở cuả thi sĩ Tản Đà của ta ở đầu thế kỷ trước, "Văn chương hạ giới rẻ như bèo". Dù có những tấm lòng vàng như bà Lilly, nhưng không mấy ai tin tưởng tiền bạc có thể thay đổi bộ mặt của một loại hình nghệ thuật không đáp ứng yêu cầu thưởng thức cuả đại chúng.

Có một nhà thơ tên là Trịnh Công Sơn

Wed, 01 Apr 2009 03:51:19 +0700

Wednesday, 1st April 2009

NGUYỄN TRỌNG TẠO: Tôi viết bài này bằng bút bi, khi đưa in báo Văn Nghệ do "khuôn khổ báo có hạn", bị cắt bớt một vài đoạn. Lần tái bản cuốn Một cõi Trịnh Công Sơn, tôi đưa thêm bài này vào trọn vẹn. Nhưng hiện nay tôi chưa có bản vi tính bài viết này, tìm trên Google, thấy nó nằm trong blog của bạn trẻ mang tên Garcon. Khi nhà thơ Huy Cận còn sống, ông ấy thích bài viết Có một nhà thơ tên là Trịnh Công Sơn, thế là lần nào gặp tôi ông cũng nói một câu đầy cảm động: Cảm ơn Trọng Tạo đã cho Huy Cận biết Trịnh Công Sơn là một nhà thơ tài hoa. Tôi đùa ông: Em đã nghe anh "cảm ơn" mấy lần rồi mà! Ông cười: Khi mình đã thích thì cảm ơn bao lần cũng không thừa đâu.

Nhân ngày giỗ Trịnh, tôi xin giới thiệu bài viết này cùng bạn.

Có một nhà thơ tên là Trịnh Công Sơn

Người ta vẫn gọi Trịnh Công Sơn là nhạc sĩ chứ chưa mấy ai gọi anh là nhà thơ, dù anh cũng đã in dăm ba bài thơ lẻ. Cũng có người gọi anh là "người thơ ca" hay "người hát thơ", nghĩa là, anh là người tác hợp giữa thơ và nhạc. Nhưng với tư cách là một nhà thơ, tôi đã khảo sát ca từ của Trịnh Công Sơn, và tôi dám khẳng định rằng, anh chính là một nhà thơ đích thực.

Cho dù khi sáng tác ca khúc, Trịnh Công Sơn có thể viết lời và nhạc cùng một lúc, hoặc có đoạn lời viết sau khi đã có nhạc, hay trước khi "phổ nhạc" thì mỗi lời ca của anh đều là những bài thơ hoàn chỉnh kể cả về ý, tứ, cấu trúc, ngôn từ và cảm xúc. Mà Trịnh Công Sơn không phải là một nhà thơ bình thường, anh là nhà thơ rất độc đáo ôm chứa tư tưởng nhân sinh và thời cuộc với một thi pháp khá riêng biệt trong thơ Việt.

Trịnh Công Sơn rất nhuần nhuyễn trong các thể thơ truyền thống như lục bát, đồng dao. Ngay từ lần nghe đầu tiên ca khúc Ở trọ, tôi đã phát hiện ra đấy là một bài thơ lục bát rất tài hoa. Từ cái chuyện ở trọ bình thường trong đời, anh đã đẩy liên tưởng tới cái "cõi tạm" chốn trần gian trong triết lý của Đạo Phật với một cách nói thoải mái, thông minh và hóm. Anh nhìn thấy con chim ở trọ trên cành cây, con cá ở trọ dưới nước, cơn gió ở trọ giữa đất trời, rồi đẩy tới một khái quát bất ngờ:

Trăm năm ở đậu ngàn năm

Đêm tối ở trọ chung quanh nỗi buồn

Có những liên tưởng còn bất ngờ hơn khi nói tới vẻ đẹp ở trọ trong thân thể, hay tâm hồn của người nữ:

Môi xinh ở đậu người xinh

Đi đứng ở trọ đôi chân Thúy Kiều

Vì thế mà có câu:

Xin cho về trọ gần nhau

Mai kia dù có ra sao cũng đành

Và khi con người đã ở trọ vào nhau bằng tình yêu thì dù có phải xa rời cõi tạm, vẫn mãi mãi khăng khít cùng nhau:

Tim em người trọ là tôi

Mai kia về chốn xa xôi cũng gần

Nhiều bài thơ phỏng theo nhịp đồng dao (bốn chữ) khá thành công nhờ cách lập tứ và chọn từ như Em đi qua chiều/ Cũng sẽ chìm trôi / Nhật Nguyệt trên cao - Ta ngồi dưới thấp, nhưng có lẽ Ngụ ngôn mùa đông mới là một bài thơ bốn chữ gây ấn tượng khó phai mờ trong lòng người đọc. Bài thơ nói về "Một người Việt Nam - Đi ra dòng sông - Nhớ về cội nguồn... Đi lên đồi non - Nhớ về cội nguồn" thật tươi đẹp, thật máu thịt, rồi bỗng:

Một ngày mùa đông

Trên con đường mòn

Một chiếc xe tang

Trái mìn nổ chậm

Người chết hai lần

Thịt da nát tan...

Người Việt ấy chết rồi lại còn phải chết thêm một lần nữa vì "trái mìn nổ chậm" của chiến tranh. Cái tứ thơ này không chỉ chia xẻ với cái chết đau thương tang tóc của con người mà còn có sức mạnh tố cáo chiến tranh thật sâu sắc:

Súng từ thị thành

Súng từ ruộng làng

Nổ xé da non

Phố chợ thật buồn

Cuộn giây gai chắn

Chắc mẹ hiền lành

Rồi cũng tủi thân

Nhịp thơ năm chữ trong thơ Trịnh Công Sơn cũng xuất hiện không ít, và lặng lẽ tuôn chảy trong veo buồn thương, ngơ ngác. Khi thì khao khát hồn nhiên: "Môi nào hãy còn thơm - Cho ta phơi cuộc tình - Tóc nào hãy còn xanh - Cho ta chút hồn nhiên", khi thì hoang vắng, lạnh câm: "Như đồng lúa gặt xong - Như rừng núi bỏ hoang - Người về soi bóng mình - Giữa tường trắng lặng câm", khi thì tuyệt vọng ngậm ngùi: "Không còn, không còn ai - Ta trôi trong cuộc đời - Không chờ, không chờ ai" (Ru ta ngậm ngùi), và có lúc đầy mộng mơ khao khát giữa ưu phiền: "Tôi con chim thanh bình - Mơ được sống hồn nhiên - Như hoa trên đồng xanh - Một sớm kia rất hồng" (Như chim ưu phiền). Nhịp thơ năm chữ vốn rất phổ biến trong đối đáp dân gian, nhưng với Trịnh Công Sơn, nó trở nên lồng lộng, thênh thang và quý phái:

Người ngỡ đã xa xăm

Bỗng về quá thênh thang

Ôi áo xưa lồng lộng

Đã xô dạt trời chiều

(Tình nhớ)

Cùng với những ý thơ bất ngờ đến từ trong vô thức:

Trăng muôn đời thiếu nợ

Mà sông không nhớ ra

Hoặc:

Cây trưa thu bóng dài

Và tôi thu bóng tôi

Tôi thu tôi bé lại

Làm mưa tan giữa trời...

(Biết đâu nguồn cội)

Ít thấy nhịp thơ sáu chữ ở Trịnh Công Sơn, nhưng không phải là không có. Câu thơ sáu chữ xuất hiện đan xen trong nhiều bài thơ của anh thường tạo được hiệu quả lạ, như một dấu nhấn của cảm xúc và ý tưởng. Ví dụ như trong bài Nhìn những mùa thu đi, sau mỗi câu năm chữ là câu sáu chữ khá hay: "... Em nghe sầu lên trong nắng... Nghe tên mình vào quên lãng... Tay trơn buồn ôm nuối tiếc".

Bài Ru em là một bài thơ lục ngôn từ đầu đến cuối:

Ru em ngủ những đêm khuya

Ru em ngủ những âm u

Ru em cùng những u mê

Ru em dù đã chia xa...

Nhân nói đến thơ lục ngôn; bỗng nhớ đến một bài thơ nhịp 3 hết sức đặc biệt của Trịnh Công Sơn. Đó là bài Mưa hồng:

Trời ươm nắng

Cho mây hồng

Mây qua mau

Em nghiêng sầu

Còn mưa xuống

Như hôm nào

Em đến thăm

Mây âm thầm

Mang gió lên...

Điều đó nói lên sự đa dạng và tài hoa của Trịnh Công Sơn khi sử dụng thi điệu, bởi thơ nhịp 3 thường tươi vui nhí nhảnh, mà ở đây lại tả cái tâm trạng thương nhớ xa xăm: "Người ngồi xuống/Xin mưa đầy/Trên hai tay/Cơn đau dài"...).

Nhịp thơ thất ngôn là một sở trường của Trịnh Công Sơn. Dường như anh thẩm thấu Đường thi, nhưng hơi thở thì đã khác. Những câu thơ bảy chữ vào bài hát của anh rất tự nhiên. Nhiều bài thơ (bài hát) đã mở đầu bằng câu thơ bảy chữ thật nhẹ nhàng như chẳng có một cố ý nào. Có thể dẫn ra nhiều những trường hợp như vậy: "Một đêm bước chân về gác nhỏ", "Hạt bụi nào hóa kiếp thân tôi", "Trên đời người trổ nhánh hoang vu", "Người đi quanh thân thế của người", "Vẫn thấy bên đời còn có em"...

Cũng là thơ thất ngôn, nhưng cách gieo nhiều vần bằng liên tiếp theo cảm hứng âm nhạc, đã khiến cho thơ anh không bị gò ép vào khuôn thước cổ thi, mà thoát ra, phong quang và mềm mại hẳn lên. Có những đoạn thơ chỉ gieo toàn vần bằng:

Màu nắng hay là màu mắt em

Mùa thu mưa bay cho tay mềm

Chiều nghiêng nghiêng bóng nắng qua thềm

Rồi có hôm nào mây bay lên

Lùa nắng cho buồn vào tóc em

Bàn tay xôn xao đón ưu phiền

Ngày xưa sao lá thu không vàng

Và nắng chưa vào trong mắt em

Cũng có khi, thơ thất ngôn của anh được gieo vần trắc:

Em đi biền biệt muôn trùng quá

Từng cơn gió và từng cơn gió

Em đi gió lạnh bến xa bờ

Từng nỗi nhớ trùng trùng nỗi nhớ

Lại có khi thơ thất ngôn được tổ chức theo từng khổ ba câu với những hình ảnh thật đẹp, thật lạ như: "lòng như khăn mới thêu", "lòng như nắng qua đèo", chỉ đọc một lần là bâng khuâng xao xuyến mãi:

Mười năm xưa đứng bên bờ dậu

Đường xanh hoa muối bay rì rào

Có người lòng như khăn mới thêu

Mười năm sau áo bay đường chiều

Bàn chân trong phố xa lạ nhiều

Có người lòng như nắng qua đèo

Các thi ảnh vừa tươi mới vừa lạ lùng cứ nối tiếp nhau hiện lên trong thơ Trịnh Công Sơn để đẩy tứ thơ đến tận cùng bất ngờ: "Có một dòng sông đã qua đời". Tại sao dòng sông lại qua đời? Phải chăng, đấy chính là dòng sông biểu tượng cho tình yêu đã cạn!

Trịnh Công Sơn thuộc thế hệ những người mê đắm Thơ Mới, và thể thơ tám chữ mà các thi sĩ của phong trào Thơ Mới đã có công cải hóa và Việt hóa từ thơ Pháp có một nhịp điệu dễ mê hoặc lòng người. Trịnh Công Sơn tiếp thu nhịp điệu này, và chính âm nhạc đã thêm một lần nữa làm thơ tám chữ:

Một lần chợt nghe quê quán tôi xưa

Giọng người gọi tôi nghe (tiếng) rất nhu mì

Lòng thật bình yên mà sao buồn thế

Giật mình nhìn tôi ngồi hát bao giờ

(Bên đời hiu quạnh)

Hoặc dùng lại đúng cái nhịp Thơ Mới vẫn thường dùng, nhưng tinh thần thì đã khác:

Đừng tuyệt vọng, tôi ơi đừng tuyệt vọng

Lá mùa thu rơi rụng giữa mùa đông

Đừng tuyệt vọng, em ơi đừng tuyệt vọng

Em là tôi và tôi cũng là em

(Tôi ơi đừng tuyệt vọng)

Một thi sĩ với rất nhiều cung bậc trong điệu nhạc tâm hồn, Trịnh Công Sơn thả sức bay lượn trong các nhịp thơ tự do đầy phóng túng. Những câu thơ dài ngắn khác nhau cứ tung tẩy trong các bài thơ tự do của anh. Khi thì triết lý: "Tình yêu như trái phá con tim mù lòa", khi thì lộng lẫy: "Gọi nắng trên vai em gầy đường xa áo bay", khi thì trùng điệp: "Bốn mùa thay lá thay hoa thay mãi đời ta", "Rừng núi dang tay nối liền biển xa - Ta đi, vòng tay lớn mãi để nối sơn hà", khi thì gập ghềnh mệt mỏi: "Ngựa buông vó/ Người đi chùng chân đã bao lần/ Nửa đêm đó/ Lời ca dạ lan như ngại ngùng/ Vùng u tối/ Loài sâu hát lên khúc ca cuối cùng", và có khi nhịp điệu trôi xa như sông bỗng quay về gần gũi như mưa:

Từng người tình bỏ ta đi như những dòng sông nhỏ

Ôi những dòng sông nhỏ

Lời hẹn thề là những cơn mưa

Dù là phóng túng trong thơ tự do, nhưng vần điệu và ý tưởng lạ và đẹp ở thơ anh giống như chiếc neo thuyền, neo vào lòng người để nó chẳng bao giờ trôi đi vô vọng.

Có lẽ Trịnh Công Sơn là nhà thơ được người ta thuộc nhiều nhất. Điều đó không lạ, bởi thơ anh luôn có sự truyền tải diệu vợi bằng âm nhạc của chính anh. Nhưng cũng có thể nói ngược lại, âm nhạc của Trịnh Công Sơn luôn được thơ nâng cánh. Trong ca từ của anh có rất nhiều những câu thơ thật hay như:

- Sống trong đời sống cần có một tấm lòng

Để làm gì em, biết không?

Để gió cuốn đi!

- Làm sao em biết bia đá không đau

Ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau

- Bao nhiêu năm làm kiếp con người

Chợt một chiều tóc trắng như vôi

- Mùa xanh lá

Loài sâu ngủ quên trong tóc chiều

- Mây che trên đầu và nắng trên vai

Đôi chân ta đi sông còn ở lại

Con tinh yêu thương vô tình chợt gọi

Lại thấy trong ta hiện bóng con người

- Chiều nay em ra phố về

Thấy đời mình là những quán không

Bàn im hơi bên ghế ngồi

Ngày đi đêm tới đã vắng bóng người

- Bàn chân ai rất nhẹ

Tựa hồn những năm xưa

- Áo xưa dù nhầu cũng xin bạc đầu gọi mãi tên nhau

- Mẹ là nước chứa chan

Trôi giùm con phiền muộn

Cho đời mãi trong lành

Mẹ chìm dưới gian nan

- Hà Nội mùa thu

Cây cơm nguội vàng, cây bàng lá đỏ

Nằm kề bên nhau

Phố xưa nhà cổ mái ngói thâm nâu

...
Nhớ đến một người để nhớ mọi người...

Có một tập ca khúc thời trẻ của Trịnh Công Sơn mang tên là Kinh Việt Nam. Phải chăng, trong sâu thẳm lòng mình, anh khao khát sáng tạo ra những bài kinh cầu cho dân tộc, cho tình yêu và cho thân phận? Đây chính là bài kinh cầu bên bờ vực linh hồn cần được cứu rỗi. Những bài kinh ấy chính là những bài thơ còn lại của Trịnh Công Sơn với một niềm yêu tin "gần như là tuyệt vọng" đã vượt lên số phận chia sẻ với đương thời và hậu thế, đấy là lòng tin vào con người khởi nguồn từ dòng cảm xúc tự nhiên, vượt qua cả tôn giáo và định kiến, bởi vì hương thơm đã sẵn đốt trong hồn (chữ của Chế Lan Viên). Cũng với một lòng tin như vậy, tôi xin mạn phép đổi một chữ trong câu thơ của anh để tạm kết thúc bài viết này:

Ngày sau sỏi đá cũng cần có THƠ!

Nhà thơ - Nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo

(Báo Văn Nghệ 23-08-2002)

Bài trên Nhà báo & Công luận

Sat, 21 Mar 2009 07:26:29 +0700

Thứ 7, 21/03/2009 - 07:54 AM

Hiện tượng "Phê bình cá mương"? (*)

(Nguyễn Trọng Tạo trả lời PV Nhà báo & công luận)

PV: Theo anh, vì sao chúng ta có ít các nhà phê bình văn học nghệ thuật thực sự có tầm hay có vai trò ảnh hưởng đến tác phẩm, đến thị hiếu của công chúng, phần nhiều chỉ là phê bình chung chung hoặc của các nhà không chuyên, phê ít và bình một ít trên báo?Hay là chuyện dân mình không thích nói thẳng nói thật?

Nguyễn Trọng Tạo: Phê bình không đơn thuần là khen hay chê, mà phải lý giải cho thuyết phục cái sự khen chê đó. Muốn thế, nhà phê bình phải có đủ tri thức để thấu hiểu bản chất văn học/nghệ thuật là gì. Không hiểu thơ là gì thì sự bình luận thơ sẽ trở thành "bình loạn". Cho nên nói nhà phê bình có tầm hay không có tầm phải truy từ căn nguyên tri thức của anh ta trước đã, sau đó mới xem đến cái tài phê bình của anh ta. Một nhà phê bình lớn bao giờ họ cũng chỉ ra cái căn cốt của tác phẩm mà họ tiếp cận, hơn thế nữa, họ có thể tiên đoán một cách khoa học về cả hướng đi của nó. Những nhà phê bình như thế ở ta thật hiếm như lá mùa thu. Bởi căn bệnh đãi bôi, căn bệnh dối trá, căn bệnh cơ hội, căn bệnh ngộ nhận... nó ăn sâu vào xương tuỷ mất rồi. Thế mới có cái phong trào khen khen chê chê trong phê bình như vậy đó. Nhưng cái điều quan trọng nhất là ta không học và không làm một cái gì đó cho đến nơi đến chốn. Vì vậy mới sinh ra cái kiểu lẩn trốn khi tranh luận. Cả vú lấp miệng em cũng là một cách lẩn trốn sự thật.

Anh thấy thế nào trước đánh giá: Văn học nghệ thuật đi xuống-lỗi một phần của các nhà phê bình đã né tránh (cẩu thả) trước nhiều hiện tượng, sự việc.

Văn học nghệ thuật bao giờ cũng cần người thưởng thức. Có thưởng thức thì nó mới tồn tại. Nhà phê bình chính là người thưởng thức cao cấp. Thiếu đối tượng thưởng thức cao cấp, thì nó hạn chế sự phát triển của VHNT, thậm chí nó mài mòn hứng thú của những kẻ sáng tạo. Thơ Mới (1932-1945) là một cuộc cách mạng ngôn ngữ, nhưng nếu không có nhà phê bình - thưởng thức Hoài Thanh, liệu nó có được đón nhận đến thế hay không? Văn học ta không phải đang đi xuống (so với tầm nào đã có?), nhưng nhìn nó có vẻ nhợt nhạt chẳng qua là vì phê bình trên công luận nhợt nhạt, nên dễ có cảm giác thế thôi. Ngồi đọc kỹ cái này hay cái kia, có lúc ta thấy nó cũng được đấy chứ.

Đào tạo các nhà phê bình đang gặp nhiều khó khăn: kiến thức lý luận, học bài bản tại các nước phát triển không được phổ biến. Đào tạo trong nước hời hợt. Chủ yếu các "nhà phê bình" hiện nay trên báo chí lại là các nhà báo-kiến thức hay quá trình nghiên cứu không sâu nên phần nào đó đã góp phần tạo ra những bất ổn trên lĩnh vực phê bình. Theo anh, cần phải một đội ngũ được đào tạo từ các nước trên thế giới về VN, hay là điều gì khác để có thể thay đổi tình trạng này?

Đào tạo nhà phê bình thì nhà trường chỉ làm được công việc hệ thống và chuyển tải kinh nghiệm VHNT. Điều tiếp theo là nhà phê bình tự "đào tạo" cho mình. Cái cuộc tự đào tạo này theo tôi, còn gian khổ và sâu xa hơn phần được đào tạo ở trường. Khi chúng ta nói "học thế giới", tức là chúng ta muốn có tri thức của thế giới. Nếu hiểu được tri thức VHNT thế giới, thì nhà phê bình đã trang bị được một phần căn bản rồi. Tôi thấy Tây hay Mỹ họ đã làm nghề là họ phải hướng tới tính chuyên nghiệp, đẳng cấp...

Nhà phê bình_TS Nguyễn Thị Minh Thái đã nói: Đừng chê không có các nhà phê bình. Chưa có tác phẩm hay, đỉnh cao. Nếu có các nhà phê bình sẵn sàng vào cuộc và lúc đó sẽ thấy các nhà phê bình. Anh đồng ý hây có ý kiến khác?

Không phê bình thì làm sao biết cái nào hay, cái nào đỉnh cao? Phải tìm thấy cái hay trong một rừng cái dở, cái tầm tầm. Thậm chí nếu không thấy cái gì cả thì phải kêu lên, phải rung chuông đánh thức u mê của bọn tác giả tác gia tác chế chứ. Còn khi đã thấy nó là đỉnh cao rồi mới lao vào thì có khác gì loại ăn theo nói leo nhan nhản hết đời này qua đời khác...

Hoặc là, các nhà phê bình hiện đang đi chệch hướng, không bàn vào các khuynh hướng sáng tác, tìm tòi các tác phẩm mới mà xung vào nhiều cuộc tranh luận bên ngoài văn chương?

Chệch hướng tức là không đi thẳng vào văn chương để tìm cái hay cái dở, mà lại chuyên khui chuyện ngoài văn chương, chuyện nhà văn kiếu hiếu kỳ vặt mọn, hoặc bắt bẻ vài lỗi chính tả kiểu "người dọn vườn". Vậy mà một số người viết kiểu đó cũng được gọi là "nhà phê bình văn học" thì quả là làm trò cười cho thiên hạ. Loại phê bình kiểu đó gần đây được gọi là "phê bình cá mương", thậm chí có người còn tự nhận là "phê bình dọn vệ sinh" !!!. Hiện tượng này làm nhiễu loạn phê bình văn học, và làm nhiễu loạn thị hiếu văn chương không ít, đặc biệt là nó thường lôi cuốn những người có tính tò mò, cay cú, hợm đời hoặc hằn học, đố kỵ. Loại phê bình này mỗi khi động đến học thuật bị tranh luận thì thường chơi trò đánh bùn sang ao, lẩn trốn ra ngoài văn chương chửi bới hoặc bóc mẽ lẫn nhau. Khi họ trốn khỏi mục đích của VHNT để thí mạng nhau bên ngoài văn chương, tức là họ đã từ bỏ văn hoá phê bình. Cái tính xấu của người Việt lúc đó như gen trội, và nó làm cho công chúng cũng xấu hổ lây. Như thế không chỉ thiệt cho các nhà phê bình, mà có khi còn làm cho văn chương nghệ thuật bị khinh rẻ...

Với anh, anh có đánh giá cao những gương mặt nhà phê bình nào? Chúng ta có cây bút phê bình nào đủ sức hút cũng như uy tín và độ tin cậy với độc giả, giới nhà văn?

Tôi đọc nhiều lần cuốn Tuỳ Viên Thi Thoại của Viên Mai, tôi thấy ông này thật là uyên thâm, điềm đạm, khúc chiết và lớn tâm. Có lúc tôi cứ ước ông này là người Việt Nam. Nhưng người Việt ta cũng lắm nhà phê bình mắt xanh đấy chứ. Hoài Thanh. Vũ Ngọc Phan. Thời chúng tôi cũng có những tên tuổi khá quen thuộc: Hoàng Ngọc Hiến, Lê Ngọc Trà, Vương Trí Nhàn, Lại Nguyên Ân, Đỗ lai Thuý,... Mấy chục năm qua tôi khá thích cuốn Ngôn Ngữ Thơ của Nguyễn Phan Cảnh và cuốn Giọng Điệu Thơ của Nguyễn Đăng Điệp... Văn Giá, Chu Văn Sơn, Phạm Xuân Nguyên... cũng là những cây bút phê bình nhanh nhạy!

Trong bối cảnh văn chương hiện nay, theo anh, cần những đièu kiện gì để có thể tạo ra những nhà phê bình xuất sắc?

NTT: (Cười)

PV: Cám ơn ông.

HẰNG NGA thực hiện (Bản đầy đủ)

(*) Đầu đề do NTT đặt.

Thơ Tết hình như đứng ngoài… “hiện thực” Tết

Mon, 02 Feb 2009 09:31:41 +0700

Monday, 2nd February 2009

NTT: Một bạn văn chuyển cho tôi bài báo có cái tít khá hấp dẫn này. Tôi đọc thấy đây là một phát hiện khá mới. Tuy nhiều người cũng đã nghĩ chuyện này, nhưng giờ mới thấy một người viết lên báo, nên nó mới. Cái chuyện các báo in thơ Tết "lấy vui làm chính" đã thành "nếp" từ khi nào không nhớ, nhưng lâu lắm rồi. Tinh thần đó hình như ngược lại với Thơ, bởi tôi nghĩ: Không phải bài thơ buồn nào cũng hay, nhưng bài thơ hay nào cũng buồn. Ngày Tết "kỵ" thơ buồn nên nó mới ra nông nỗi thế... Xin giới thiệu cùng các bạn yêu thơ.

Tết năm nay, có một điều dễ thấy trên các báo Xuân là số lượng bài thơ giảm hẳn; có báo chỉ in nguyên một cái kịch dài để làm quà văn nghệ; nhiều báo bỏ hẳn trang thơ - xem ra thơ cũng đang chịu chung mùa khủng hoảng kinh tế.

Lý do của việc này, có khi trùng điệp, nói bao nhiêu cũng không hết. Có ý kiến cho rằng thơ bây giờ đâu có mấy người đọc, nên chẳng cần phải in làm gì, dù chỉ là in để "trả nợ ân tình", hay thù tạc cuối năm - xem ra cũng có lý. Có ý kiến cho rằng thi sĩ thấy tình hình kinh tế khủng hoảng ghê quá, vì tính nhạy cảm nên đâm ra thẹn thùng, cũng không muốn làm thơ hay đưa thơ lên báo. Có ý kiến cho rằng, nhuận bút đâu mà phung phí cho ba thứ thơ ca loằng nhoằng, những bài phải in và phải trả thì cũng cắt bớt tiền, không còn hào phóng như mọi năm nữa...

Một cái Tết khó khăn, nhiều nhà phải giảm mua bánh mứt, bia rượu, nhiều doanh nghiệp ba tháng cuối năm thua lổ, cắt bớt nhân công, hoặc phá sản, thơ bị cắt giảm cũng là chuyện đương nhiên. Những buổi chiều cuối năm ở bến xe, nhiều nữ công nhân khóc đến lịm cả người khi một chút tiền ít ỏi bị móc túi mất. Các thi sĩ hình như không ở đó, nên các bài thơ Xuân chỉ ngập tràn tình với tình, ca ngợi với tung hô này nọ. Thơ Tết mà, vui vẻ là chính, cũng như phim Tết, kịch Tết vậy...

Đành rằng thơ văn là chuyện "cao cả", là đứng trên các hiện thực ấy, nhưng nghĩ ra cũng thấy xót xa cho những người sắp rơi vào cảnh thất nghiệp trong năm 2009 này. Nhưng hình như đây cũng là chuyện bình thường, vì từ những vụ đói liên miên chết mấy triệu người năm 1945, rồi thời bao cấp... lúc nào mà chẳng có khó khăn, nhưng có mấy bài thơ được viết ra. Nhiều thi sĩ đã quên làm thơ? Cũng không phải! Có ý kiến cho rằng họ cố tình quên làm thơ, vì làm thơ như vậy thì hệ lụy lắm ...

Cho nên. Cái khó nó bó cái khôn, các thi sĩ không làm thơ thì lấy đâu ra thơ mà in báo Tết, dù nhiều bài đã được viết từ đầu năm hay giữa năm, vẫn không đủ để in. Thơ Tết ngày càng vắng bóng; đó là chưa nói, các bài thơ ấy chỉ phù thịnh chứ không phù suy, nên những người "có tâm trạng" hay đang thất nghiệp, vốn có thời gian, đọc cũng không thấy mình ở trong đó. Một câu chuyện lòng vòng, người đọc thơ không còn muốn đọc thơ trên báo, người làm báo không muốn in thơ vì chẳng kiếm ra người đọc, báo bán ế, và thi sĩ thì tiếp tục chạy trốn hay tìm khuây trong các kiểu thơ "đứng ngoài" chuyện của xã hội, nói những chuyện cao vời và chẳng liên quan chút nào đến đời sống. Cứ cái đà này, chẳng mấy năm nữa, báo Tết hay bất kỳ báo nào cũng sẽ không cần in thơ nữa, vì đa phần thi sĩ đã quên chuyện làm thơ rồi.

Văn Bảy

Nguồn: TTVH

Lời TỰA tập thơ ĐA THỨC của Hà Linh

Sat, 17 Jan 2009 09:08:39 +0700

Saturday, 17th January 2009

TỰA

Có con đường đưa ta ra biển rộng. Có con đường đưa ta lên núi cao. Đồng bằng và rừng rậm cũng là nơi dung chứa vô vàn những con đường. Đường thành thị và đường thôn quê. Đường thẳng và đường cong. Đường lớn và lối mòn. Mỗi con đường có vẻ đẹp riêng.

Thơ cũng có những con đường. Mỗi nhà thơ làm nên một đường thơ cho riêng mình. Một ngày nào đó, trên con đường thơ của mình có ai đó đặt chân. Họ thơm thảo cùng thơ. Họ cay đắng cùng thơ. Họ trầy trật cùng thơ. Và họ thanh thản cùng thơ...

Hà Linh đi nhiều những con đường mặt đất, đường biển, và đường không. Nhưng thơ anh lại chọn con đường không đơn giản. Đoạn thẳng, đoạn cong, đoạn răng cưa gấp khúc. Anh hiểu thơ đơn nghĩa là gì, và anh không muốn thơ đơn nghĩa. Anh hiểu nghiệm số là gì, và anh chọn đa nghiệm, thậm chí là những đa nghiệm ảo. Anh muốn tạo ra những câu thơ đa phức trên cơ sở tư duy toán đa thức? Cũng có thể là như vậy:

"Một đa thức có thể rỗng trong miền thực,
luôn có nghiệm ở một không gian khác"

"Mỗi hạt mưa mang tên giá trị
Lấp đầy trục số xa nhau"

Nghe có vẻ "khô" vậy đó, nhưng trong sự "khô lạnh" ấy lại chứa cả một miền đau của đam mê và mãnh liệt:

Đa thức em - anh có thể rỗng ở nhiều chiều nhưng có nghiệm trong một không gian khác. Tình yêu là miền nghiệm khiêm tốn nhất chứa mọi đáp số cuộc đời. Mỗi lần anh đưa em tìm ẩn số là một lần gần nữa với tình yêu;

Nhiều câu thơ của anh mang tới sự nhói lòng:

"Mỗi lần đảo chiều giết chết một thơ ngây"
"Mỗi ngã ba giết chết một vô tư"
"Mỗi vạt xé rời giết chết một đường cong"
"Chọn một người làm vỡ một miền quên"

Hình như toán học cũng ám ảnh vào cả tư duy hình tượng, chi phối tư duy thơ của anh. Nhưng Hà Linh lại có một hồn thơ lãng mạn bay thoát những mệnh đề toán học. Ấy là lúc ngòi bút của anh hướng về chốn thôn quê vốn được vẽ nên bởi những đường cong tình cảm. Ấy cũng chính là miền vô thức của hồn anh. Vì thế mà nhiều câu thơ của anh khá gợi cảm:

"Gánh chiều đổ ngược vào trời
Đêm trôi cởi gió trắng đồi mê man"

"Vuốt cánh diều ủ vầng trăng tơ lụa
Kéo kén tằm khâu vá khúc dân ca"

Người ta vẫn nói thơ lấy tình làm gốc. Vâng, bởi không có cảm xúc thì không thể thành thơ. Nhưng cảm xúc thơ là một cảm xúc đặc biệt, nó thường mạnh mẽ và bất ngờ, nó dồn nén đến mức bật ra con chữ như mang cả huyết lệ của nhà thơ. Nó làm cho chữ nghĩa "tươi mới", ẩn chứa sức truyền cảm với tần số mạnh mới hòng mang đến người đọc thông điệp từ tâm hồn thi sĩ. Hà Linh thỉnh thoảng làm được điều đó khi lòng thương cảm của anh nén lại kết thành kỷ niệm đau buồn. Tôi rất phục những câu thơ gan ruột của anh viết về Mẹ khi Mẹ bị liệt chỉ còn lại bàn tay để nói thay lời:

"Giờ Mẹ liệt cô đơn chỉ bàn tay còn lại
Chỉ còn bàn tay thay lời muốn nói
Thay mắt nhìn con, thay nụ hôn, thay rưng rưng cả đời mỗi lần con chạy lại"

Và một chi tiết bất ngờ đã nói hộ tình cảm sâu xa của người con với Mẹ:

"Mỗi chuyến đi xa
Quà của con là chiếc bấm móng tay
Là cơ hội cắt rời quá khứ đắng cay để bàn tay xanh ngược ngày tháng cũ
Con giấu nỗi đau vào mỗi lần cắt sửa âm thầm giũa lại giấc mơ xưa. "

Những câu thơ tưởng quá đơn sơ lại mang đến một nỗi lòng chân thật nhất. Nó giống như Hà Linh ngoài đời, một Hà Linh giàu yêu thương nhân ái với mọi người, nhưng lại luôn se thắt với chính mình. Trong mối nhân tình thế thái, anh thường chạnh lòng khi ngẫm về thế sự. Thế sự không ở ngoài những con người có tâm lớn với đời. Và Hà Linh cũng thế chăng khi thơ anh vẫn ray rứt về những trớ trêu thế sự?

"Cọng hoa bùn buông gió thơ, chuông nhạc, giờ rong rêu đáy thùng loa diễn thuyết"

"Mặc cả với mình bán tháng ngày qua
Giữ cái ghế loay hoay ăn mày dĩ vãng"

"Chiều mua sương
Ngày bán nắng
Sáng nụ cười nợ đọng
Những cái tên trượt giá vẫn còn mang"...

Có lẽ nhờ thế mà thơ anh thoát ra được cơn lũ của sướt mướt thơ tình ỷ eo hoài cổ...

Dù có bài chưa được nhuyễn, nhưng sự cố gắng thoát khỏi cũ mòn là một ý thức đáng trân trọng của người Thơ. Đó là cảm nhận khi đọc "Đa thức" của Hà Linh. Chúc anh tiếp tục con đường không dễ dàng mà thơ đã chọn anh.

Hà Nội, trước thềm năm Sửu.

NGUYỄN TRỌNG TẠO

NGUYỄN TRỌNG TẠO – một người thơ lẻ loi

Tue, 13 May 2008 06:31:41 +0700

Tuesday, 13th May 2008

NTT: Một người bạn vừa gửi cho tôi bài viết của nhà thơ Vũ Cao viết về tập thơ Đồng dao cho người lớn khi ông đang là Chủ tịch Hội đồng thơ Hội Nhà Văn VN (1996). Ông là người từng khích lệ tôi từ lần đầu tiên tôi gửi thơ cho Tạp chí Văn Nghệ Quân Đội hồi ông làm Chủ nhiệm tờ tạp chí này trong chiến tranh chống Mỹ bằng 1 lá thư dài 8 trang giấy pơ-luya. Ông mất ngày 3.12.2007, và có lẽ đây là bài viết duy nhất của ông về thơ tôi. Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn, như một kỷ niệm ân tình.

NGUYỄN TRỌNG TẠO - một người thơ lẻ loi

Vũ Cao

Nếu người đọc muốn tìm thấy ở thơ Nguyễn Trọng Tạo câu trả lời "chức năng của thơ là gì" thì khó có một lời giải đáp cụ thể. Ta thấy thơ anh không nhằm phục vụ một nhiệm vụ hoặc cổ vũ một trào lưu gì. Anh như một người lẻ loi đứng trên các nẻo đường, mặc cho các lớp người cứ trùng điệp ồn ào qua lại. Anh suy nghĩ một mình vẩn vơ với những điều bất chợt nhận ra rồi bất chợt viết thành những câu thơ có lúc mộc mạc có lúc sang trọng nhưng cũng có lúc như chỉ viết cho riêng mình.

Thực ra từ xưa đã có người làm thơ theo lối như vậy và đã để lại nhiều tác phẩm còn lưu truyền mãi đến nay. Tình yêu, khát vọng, hoài nghi, cái chết, hữu hạn và vô hạn, tính xa lạ và tính phi lý của con người, của sự sống... bao nhiêu đề tài vẫn treo lơ lửng trên đầu nhà thơ.

Thật khó có thể xếp Nguyễn Trọng Tạo vào một lớp nhà thơ nào. Ngòi bút của anh thoải mái nói những điều không phải dễ nói ra, những điều ấp ủ:

có cả đất trời mà không nhà ở
có vui nho nhỏ có buồn mênh mông

mà thuyền vẫn sông mà xanh vẫn cỏ
mà đời vẫn say mà hồn vẫn gió

Người đọc khó có thể lý giải từng chữ khi câu thơ anh vui đấy lại buồn đấy:

có anh hề đã nói với tôi
- đời thằng hề buồn lắm anh ơi
và tôi đã khóc

tin thì tin không tin thì thôi

nhưng tôi người cầm bút, than ôi
không thể không tin gì mà viết.

Không thể không tin. Tin ở điều gì, nhà thơ không nói ra, nhưng người đọc có thể chia sẻ, cảm thông qua các trang thơ của anh. Tình yêu, nỗi nhớ, cái đẹp, niềm khao khát, ước mơ... những lay động muôn thuở trong tâm hồn con người nhưng vẫn luôn là mới.

Nguyễn Trọng Tạo tỏ ra ác cảm với những gì là tẻ nhạt, với những con người sống vật vờ như cái bóng.

hắn là hắn hắn chính là chiếc bóng

không âm thanh không màu sắc không buồn vui

thế mà hắn suốt đời sát kề tôi

không xóa được tôi đành chào thua hắn

tôi đã chào thua khối người như chiếc bóng...

Chắc sẽ có người hỏi: Sao lại phải chào thua nhỉ? Những con người ấy vô vị và vô tích sự, vẫn còn và sau này vẫn còn. Không lẽ thái độ của ta rút cuộc chỉ là: Quay đi trước mặt họ?

trong giấc ngủ ta thấy ta lang thang mây trời

Ngọc Hoàng ngủ gật

Chúa một bên và Phật một bên

những nhà thơ chìm đắm biển thơ tình

những nhà báo xô vào ga đĩa bay

những con cóc cổ dài kêu khản tiếng

trong giấc ngủ ta thấy lang thang thế giới

mặt nạ bày bán khắp nơi

trên sân bay trên xe con trên bàn tròn bàn vuông

bàn chữ U bàn chữ nhật

trên đạn bom trên lợi nhuận

trên âm mưu mong cứu rỗi con người

Lịch sử nghìn đời vẫn còn lặp đi lặp lại những tội ác. Cứu rỗi được nơi này thì nơi kia lại nổi lên với hình dáng khác. Không ít các nhà thơ, các nhà triết học đã nói về cái sự "Luân hồi" này, vẫn chưa hết bóng dáng những địa ngục các cỡ trên trần gian cho đến khi không còn nghe hai tiếng "Cứu rỗi".

Tâm trạng ấy cũng là nguồn gốc của tâm trạng khác khi nhà thơ đứng trước cái uy nghi hùng vĩ của Angko.

tôi đi từ Địa ngục tới Thiên đường

từ Xác đá tới Linh hồn của đá

ôi Ăng-ko! thăng trầm bao thế kỷ

đỉnh máu xương hóa đá dựng lâu đài

Người từ đâu?

và Người chính là ai?

tôi hỏi đá. Đá mỉm cười tin cậy...

Cái mỉm cười ấy là mỉm cười cho con người, cho thiên nhiên vũ trụ nữa.

Nguyễn Trọng Tạo suy nghĩ miên man về những gì đã qua và cái gì sẽ tới, tất cả cứ chen vào nhau có khi không mạch lạc gì cả nhưng lại phản ánh đúng những rối rắm trong tâm tưởng. Anh không giấu những rối rắm ở trong anh:

ngày vung vãi đức tin

đêm gặp mình đơn độc

ranh khôn giữa muôn nghìn

trở về thành thằng ngốc

mướn niềm vui kẻ khác

có gì như tham lam

mướn nỗi buồn kẻ khác

có gì như nhàm nhàm

cây khế nở hoa cam

cây bàng nở hoa bưởi

ăn mãi món mật ong

biết đâu đời đắng lưỡi?

Cái loại "nghịch lý" ấy không phải chỉ mình anh đã nói. Anh cho mình là "thằng ngốc", rồi lại tự gọi mình là "thằng nhà quê":

ngác ngơ giữa phố

một thằng nhà quê

nhớ thương Mộ Tổ

biết bao giờ về...

Trong bài tựa tập "Đồng dao cho người lớn" của Nguyễn Trọng Tạo, anh Hoàng Phủ Ngọc Tường gọi nhà thơ là "người ham chơi". Nhưng không ai có thể dông dài suốt đời mình và người ham chơi có lúc phải quay về. Tôi hiểu ý anh Hoàng Phủ Ngọc Tường, anh nhắc đến ý thức lưu lạc của người ham chơi. Quả thật nếu tôi cứ đọc mãi những dòng thơ của Người ham chơi như vậy thì có khi tôi cũng bị lây bởi nỗi bơ vơ vô tận thực ra cũng chẳng có gì hoàn toàn lạ lẫm đối với mình. Tôi nghĩ về một cái lý đơn giản này: cái gì cũng phải có cái độ của nó. Không ai phản đối cái buồn cũng như không ai phản đối uống say. Nhưng nếu cứ ngày đêm nát rượu thì không nên chút nào. Nguyễn Trọng Tạo thường đẩy vô thức tới triết lý. Tôi hiểu ở đây tác giả chỉ nói những khoảnh khắc tâm trạng, bởi tác giả "Làng quan họ quê tôi" có những đoạn thơ vừa lãng mạn vừa làm ấm lòng người đọc biết bao:

bạn bè ơi, nếu mà không các bạn

những lúc lang thang ta về đâu

...

bạn bè ơi, hãy thương nhiều thương mãi

thương niềm vui thương buồn đau

thêm lần nâng chén, nào các bạn

mai rồi bạc tóc đi tìm nhau!

Hoặc như trong "Cuối năm ngẫu hứng chợ chiều" nhiều câu thật giản dị và sâu đậm:

thời gian rụng úa vai người

ước chi mua được nụ cười còn nguyên

này Lan, này Hạnh, này Duyên ()*

trăng non cái lúm đồng tiền còn không?

Có người nói: Nguyễn Trọng Tạo thuộc loại nhà thơ giận đời. Tôi không nghĩ thế. Anh vẫn yêu đấy chứ. Yêu cho nên lúc giận mình giận người. Mấy ai đã yêu làng quan họ bằng anh? Mấy ai đã yêu cái lúm đồng tiền kia bằng anh?

(DIỄN ĐÀN VĂN NGHỆ VIỆT NAM, số 6 năm 1996)

() Câu thơ Ngô Kha: này Lan, này Hạnh, này Duyên*

Ngô Minh: NGUYỄN TRỌNG TẠO VÀ THƠ (Bài & Ảnh)

Thu, 27 Mar 2008 06:42:51 +0700

Thursday, 27th March 2008

NGUYỄN TRỌNG TẠO - " VỆ SĨ" CỦA THƠ

NGÔ MINH

Nguyễn Trọng Tạo làm Thơ, sống chết với Thơ, vì Thơ... thì ai cũng biết. Anh từng dụng tâm suốt 8 năm liền vận động Hội Nhà Văn ra báo THƠ, và cuối cùng thì người ta mời anh làm Trưởng ban biên tập cho tờ báo đó, và anh đã làm hết sức mình cho sự mến mộ của độc giả. Anh cũng là người đề xướng Ngày Hội Thơ, và để hướng tới đích đến của Thơ, anh đã vẽ lá Cờ Thơ cho ngày lễ hội đó với con chim Lạc tượng trưng cho hồn Việt mang chữ THƠ bay lên. Nhưng người ta cũng biết anh luôn cổ vũ cho "Cái Mới", và trong chuyện này, anh trở thành một "vệ sĩ" của Thơ...

Nhắc đến Nguyễn Trọng Tạo, bạn bè thường nhắc đến Người Ham Chơi (cách gọi của Hoàng Phủ Ngọc Tường ). Anh thường ngồi với bạn bè bên mâm rượu thâu đêm suốt sáng, ca ngợi hết lòng bài thơ này, "mắng" mỏ bài thơ nọ; để rồi khi thấm rượu, mọi người lại đọc to những bài thơ hay như Tản mạn thời tôi sống, Đồng dao cho người lớn, Tin thì tin không tin thì thôi... hay cùng đồng ca bài hát nổi tiếng Làng quan họ quê tôi của anh. Rồi sáng hôm sau, đến nhà nhờ anh vẽ cho cái bìa sách, hai màu đen trắng mà hiện đại "như bìa sách nước ngoài"! Ở Huế hầu như ai cũng đọc thơ anh trong các cuộc vui: Sông Hương hóa rượu ta đến uống / Ta tỉnh đền đài ngả nghiêng say ; hay :

Bạn bè ở Huế thương nhau thiệt

Một đứa vợ la... chục đứa kinh !

Riêng tôi hơn mười năm sống cùng với Nguyễn Trọng Tạo, Hoàng Phủ Ngọc Tường ở Chi hội văn nghệ Bến Ngự ( chúng tôi gọi đùa như vậy vì ở Huế , nhà ba người gần nhau, gần chợ Bến Ngự, lại hay ngồi cùng nhau bên chén rượu ngon nhấm với nói cười) , tôi nhận ra Nguyễn Trọng Tạo ngoài tài thơ , nhạc , vẽ bìa sách , anh còn có biệt tài về thẩm định thơ. Anh đọc thơ rất tinh diệu, loáng cái đã lọc ra ngay chữ hay ,câu thơ hay, bài thơ hay, mà ai cũng phải công nhận. Khả năng mẫn cảm thơ ấy cộng với bản tính cương trực, trọng cái mới, Nguyễn Trọng Tạo trong nhiều năm qua đã trở thành người "vệ sĩ" trung thực của cái mới trong thơ. Mới đây ,sau Đại hội Nhà Văn Việt Nam lần thứ VI, nghe thông báo anh được Ban chấp hành mời vào Hội đồng thơ của Hội, một bạn thơ của tôi ở Huế đã thốt lên : Khen cho con mắt tinh đời !

Mùa thu năm 1992, Nguyễn Khắc Thạch, lúc đó là biên tập thơ của tạp chí Sông Hương , chuyển cho tôi tập bản thảo thơ mỏng ( do chính anh đánh máy lại để đọc cho rõ ) của chàng sinh viên hai mươi tuổi Khoa ngữ văn Đại Học tổng hợp Huế Văn Cầm Hải , với lời nhận xét "Thơ thằng này lạ lắm". Tôi đọc, thú thật có bài phải đọc vài ba lần, rồi nghĩ ngợi thêm mới hiểu. Tôi bàn với anh Thạch phải chuyển cho Nguyễn Trọng Tạo đọc mới đánh giá chính xác. Thế là tập thơ lọt qua "mắt xanh" của "vệ sĩ" Nguyễn Trọng Tạo . Anh không chỉ "đọc cho biết", mà còn hứng thú viết lời tựa, vẽ bìa và giới thiệu cho Nhà xuất bản Thuận Hóa . Nhà xuất bản Thuận Hóa trả lại bản thảo vì "thơ khó hiểu"! Để tập thơ "mới lạ" đến được với bạn đọc, Nguyễn Trọng Tạo lại giới thiệu và được Nhà xuất bản Trẻ chấp nhận.Thế mà mãi đến gần ba năm sau , tháng 4-1995, tập thơ "Người đi chăn sóng biển" của Văn Cầm Hải mới ra mắt độc giả, ghi một dấu ấn cho cái mới trong thơ ca thời đổi mới ở Huế ! Lời "Tựa" của Nguyễn Trọng Tạo đã dẫn ra rất nhiều câu thơ rất mới , "khác lạ mà không xa lạ" của Văn Cầm Hải như : "Trên da bụng em nườm nượp tiếng khóc" , "Dù thời đại lưỡng tính / Anh không ăn bóng một thời đã qua" , "Lá rụng rồi vẫn còn nhả máu" , " Đời chị/ như viện bảo tàng/ có nhiều mặt nạ đàn ông".v.v.. Và anh đã sảng khoái luận về cái mới trong thơ Văn Cầm Hải : "Một lối tư duy khác, một cách lập ngôn khác. Người làm thơ trẻ tuổi này ngay từ đầu, muốn cất lên một tiếng thơ không giống những gì đã có"; "chàng phóng bút trên những cảm xúc nhảy cóc bất ngờ tưởng nhưng khó nắm bắt , nhưng những con chữ đa nghĩa đã làm chủ được những ý tưởng mới lạ của chàng. Thơ chàng vì thế mà làm ta nghĩ đến những bức tranh trừu tượng vân cẩu thường được dựng bên trời chiều, biến hóa khôn lường...". Sau này anh còn viết nhiều bài tiểu luận , tranh luận hay nói trong các cuộc đàm đạo văn chương anh đều cho rằng Văn Cầm Hải đã "tạo cho mình một hệ thống ngôn ngữ riêng, nối dính và vô minh...Tư duy thẳng vào thơ chứ không phải tư duy thơ gián tiếp như người khác..". Rồi anh viết bài trân trọng giới thiệu cái mới cái lạ trong "trò nói thơ" của bé Hoàng Dạ Thi, "nó giống cái khối vuông ru-bich trên tay, mà mỗi người với khả năng của mình, sẽ có thể tìm thấy biết bao niềm hứng thú khác nhau". Anh gọi nhà thơ trẻ Trương Nam Hương có "hồn thơ đẹp như nỗi buồn". Anh ca ngợi vợ chồng hai nhà thơ trẻ Nguyễn Thanh Mừng - Trần Thị Huyền Trang ( Quy Nhơn ) "ở trong một nhà mà hai phong thái thơ khác nhau "; một Nguyễn Kim Huy , Đà Nẵng "giàu cảm thương quê kiểng với một ngôn ngữ thị thành mới mẻ". Rồi anh nhiệt thành viết bài, viết tựa giới thiệu một loạt các cây bút trẻ mới xuất hiện như Nguyễn Hữu Hồng Minh, Vi Thùy Linh .v.v..Anh khẳng định rằng "thơ trẻ đang làm cựa quậy khuôn thước độc tôn của thơ ca chính thống" và " mong thơ trẻ sẽ một lần toàn thắng", hay "đọc những người trẻ tôi thường giật mình, khâm phục ", " Văn chương của họ có tốc độ kỳ lạ, choáng ngợp...", " Đổi mới thơ phải trông cậy vào lớp trẻ...".v.v... Anh phát hiện ra lớp nhà thơ trẻ trên dưới hai mươi tuổi "đang báo hiệu một dòng chảy mới của thơ hậu chiến, thơ - xã - hội - đời - thường, loại trừ lối tư duy thần tượng giáo điều cùng lối tụng ca mòn sáo". Anh cho rằng, sự xuất hiện của loại thơ gọi là thơ tình dục là bình thường, "không nên nhìn nó với con mắt thẩm mỹ bó hẹp". Tuy nhiên Nguyễn Trọng Tạo không phải là " vệ sĩ" của bất cứ cái lạ, cái mới nào. Anh không thích những người viết trẻ cứ ngoa ngôn ( anh dẫn lời giáo sư Hoàng Ngọc Hiến gọi loại thơ này là "vừa múa vừa hoắng" ), những nhà thơ- phức- rối hay phạm thượng- cà chớn, nhưng anh không chống họ, vì dù sao họ cũng đang phát ra những tín hiệu đổi thay. Nguyễn Trọng Tạo chỉ phản ứng trước việc một số nhà thơ trẻ tôn "thơ siêu thực" lên thành mục tiêu sáng tạo tối thượng của mình, nhưng thơ họ lại là thứ thơ cũ , và thực ra thơ siêu thực cũng đã cũ mèm từ lâu rồi !

Nguyễn Trọng Tạo không chỉ bảo vệ cái mới trong thơ của lớp trẻ. Đối với các nhà thơ có tên tuổi, có những sáng tác mới lạ, thể nghiệm như Tập thơ Bóng chữ của Lê Đạt , Ô mai của Đặng Đình Hưng, Người đi tìm mặt của Hoàng Hưng, Ba mươi sáu bài tình của Hoàng Hưng - Dương Tường, v.v.. anh kêu gọi mọi người "không nên vội vã đối xử thô bạo với nó, mà trước hết cần có một cái nhìn cởi mở, cái nhìn tôn trọng", không nên "đánh đòn hội chợ" theo kiểu "thể hiện lập trường" kiểu cũ! Đối với Nguyễn Trọng Tạo, cái mới đã xuất hiện trong thơ Việt Nam ngày từ thời Thơ mới , đặc biệt là trong thơ kháng chiến. Tối mùng ba Tết Tân Tỵ, Nguyễn Trọng Tạo, Tiến sĩ văn chương Hồ Thế Hà và tôi ngồi uống rượu đàm đạo văn chương tại nhà tôi. Câu chuyện thế nào đó lại hướng đến chuyện Thơ mới. Tôi bảo : "Vòng "kim cô" của Thơ mới đến bây giờ vẫn chưa cởi được ra khỏi thơ Việt Nam". Nguyễn Trọng Tạo phản đối : "Trừ các tác giả Thơ mới còn sống , họ vẫn sáng tác như Thơ mới , còn thơ Việt Nam đa phần đã sang kênh thơ khác, không bao giờ có trong Thơ mới . Víï dụ Thơ Điên của Hàn Mặc Tử ngay trong thời Thơ mới , nhưng đã khác Thơ mới ,đã mới hơn Thơ mới : Ô kìa bóng nguyệt trần truồng tắm / Lộ cái khuôn vàng dưới đáy khe! Thơ kháng chiến chống Pháp như thơ Trần Mai Ninh , Hồng Nguyên, Văn Cao , Hữu Loan...đã không còn bóng dáng của Thơ Mới : Ôi cái gió Tuy Hòa / chuyên cần / và phóng túng... Đến thơ chống Mỹ như thơ của Thanh Thảo, Phạm Tiến Duật , Hữu Thỉnh, Nguyễn Khoa Điềm, Lâm Thị Mỹ Dạ.v.v...thì hoàn toàn khác hẳn thơ mới ! Đó là bước tiến lớn của thơ Việt Nam!" . Nguyễn Trọng Tạo vừa nói vừa đọc thơ dẫn. Thầy giáo tiến sĩ Hồ Thế Hà thì gật gù tán thưởng và đọc thêm nhiều bài thơ minh chứng khác. Dù khác ý kiến, nhưng tôi vẫn thú vị vì sự nhiệt thành đáng trân trọng của các anh bảo vệ sự đổi mới của thơ. Trong cuốn sách "Văn chương, cảm và luận" (NXB Văn hóa Thông tin, 1998), Nguyễn Trọng Tạo đã khẳng định quan điểm trên của mình: "... phải đợi đến sự xuất hiện của Phạm Tiến Duật, thơ chống Mỹ mới bộc lộc thật sự cái giọng điệu riêng của nó, cái giọng điệu riêng của lớp trẻ, với sự xuất hiện hàng loạt các tác giả trẻ sau đó." . Lớp tác giả trẻ sau này mà anh chú ý giới thiệu và "bảo vệ" không chỉ là người trẻ tuổi, mà cả những người già mới viết. Năm 1994, anh Nhất Lâm, cán bộ hưu ở Huế, rụt rè mang đến nhờ Nguyễn Trọng Tạo đọc hộ và " nếu được" thì viết lời tựa cho tập bản thảo thơ đầu tay của mình . Liếc qua hơn ba chục bài thơ chép tay trong vở học trò của người cán bộ già có mái tóc bạch kim óng ả như người Pháp, Nguyễn Trọng Tạo thốt lên : "Hơi thơ anh đôi lúc khiến tôi nhớ Thâm Tâm hay Quang Dũng , ngang tàng mà nén thẳm". Nhờ cú hích đó, anh Nhất Lâm đã mạnh dạn hành trình cùng văn chương gần mười năm qua, đã viết được sáu đầu sách , trong đó có hai tập thơ đã được xuất bản. Nhà thơ Hồ Phi Phục ở Nghệ An cũng là một tác giả lọt được vào "mắt xanh" của "vệ sĩ" Nguyễn Trọng Tạo. Đọc mấy bài "thơ đầu tay" của Hồ Phi Phục trên báo thấy giọng điệu mới, không vần, ý tứ lạ, Nguyễn Trọng Tạo hình dung ra tác giả là "một người trẻ, có học và nhiều ngẫm ngợi thâm trầm ". Nhưng đến khi gặp tác giả Hồ Phi Phục, "tuổi lục tuần, mái tóc bạc trắng như bông", lại là cán bộ lãnh đạo chủ chốt trong nhiều năm của tỉnh Nghệ An, mà thơ "không giống thơ lãnh đạo vẫn thường làm", thơ anh là ", "Sự vạm vỡ trần trụi của ngôn từ đẩy thơ đi chiếm lĩnh những khoảng trống mới lạ, ...anh đã mở cho mình một lối riêng !" .Nguyễn Trọng Tạo càng vị nể và " ủng hộ" hết lòng :" Chính vì điều đó mà tôi rất thú vị khi viết về Hồ - Phi - Phục - Thơ ". Sự " ủng hộ" cái mới của anh nhiệt thành đến độ làm cho có kẻ ( được gọi nhà phê bình văn học Việt Nam hẳn hoi!) do thói quen "giáo lý dạy dỗ" đã viết trong sách của mình rằng : "Hồ Phi Phục mới có một tập thơ vỏn vẹn 24 bài, mặc dù ông đã ngấp nghé tuổi về hưu. Vậy mà Nguyễn Trọng Tạo không bỏ sót một từ cao sang, sáng giá nào cho tác giả này...và cuối cùng đóng vai Đức Gíáo Hoàng phong Thánh cho người mình mến mộ: Hồ - Phi - Phục - Thơ". Ô hay, thơ hay thì một câu cũng phải bái lạy, bái phục, cũng phải khen hết lời chứ, nếu không, cái hay, cái mới làm sao nẩy nở và phát triển được, hỡi "nhà phê bình "?!

Mới hay, tình nguyện làm"Vệ sĩ" của cái mới, cái đẹp trong thơ như Nguyễn Trọng Tạo thật chẳng dễ dàng chút nào !Nhưng nếu không có những " vệ sĩ" am tường, tài hoa và tận tụy như thế, liệu cái mới trong thơ còn có cơ may để nảy nở ?

Huế, Mùng bảy Tết Tân Tỵ

NGÀY THƠ VIỆT NAM TẠI THƠ NGHỆ AN 2008

NTT đọc thơ

Bích Ngọc - Tiến Lâm hát bài Nhớ Rú Cài (Hoàng Thành phổ thơ NTT)

Đoàn NT QK4 với ca khúc Thế Giới Không Còn Trăng (Hoàng Thành phổ thơ NTT)

Nghệ An tôn vinh những nhạc sĩ, ca sĩ có công với thơ

HỘI THƠ KHOA SÁNG TÁC LÝ LUẬN TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HN 2008

NTT đọc những bài thơ mới nhất

NTT với sinh viên K8

Góc thơ K9

Thư pháp Thơ

Quang canh Hội Thơ

HỘI THƠ VĂN MIẾU

NTT tham gia sân Thơ Trẻ

Lá Cờ Thơ do NTT thiết kế

Trần Dần: "Tôi thích đối thoại như tra tấn"

Fri, 21 Mar 2008 05:28:07 +0700

Friday, 21st March 2008

Trần Dần: "Tôi thích đối thoại như tra tấn"

Nguyễn Trọng Tạo

Sau 42 năm, nhà thơ Trần Dần trở lại với Huế. Lần đầu, năm 21 tuổi (1946) anh đến Huế cùng với một người bạn gái làm một cuộc du ngoạn. Lần này (5.1988 - NTT), anh đi cùng Phùng Quán, người bạn thơ của anh vừa cùng được "trở lại" Hội Nhà Văn Việt Nam. Hai nhà thơ ghé thăm Hội Văn Nghệ tỉnh, gặp gỡ gần 100 nghệ sĩ và trí thức đang công tác tại Huế. Ðêm gặp gỡ diễn ra thật sôi động. Ðấy là một cuộc đối thoại thẳng thắn và cởi mở. Tuy tuổi tác già yếu, nhưng khi đối thoại, Trần Dần trở nên mạnh mẽ quyết liệt và hết sức chân tình. Anh nói:

"Tôi thích những cuộc đối thoại với nhau như tra tấn. Ðọc là tra tấn có một chiều. Ðối thoại là tra tấn lẫn nhau."

Trong không khí cởi mở đó, nhà thơ Phùng Quán chiếm ngay diễn đàn giới thiệu tác giả Trần Dần. Anh kể tên những tác phẩm tiêu biểu của Trần Dần như tiểu thuyết Người người lớp lớp, Những ngã tư và những cột đèn, Ðêm núm sen, bài thơ "Nhất định thắng", trường ca Ðây Việt Bắc, Cổng tỉnh, Mùa sạch, Thơ mini, v.v... Và anh đọc nhiều đoạn thơ tiêu biểu đã in và chưa in của Trần Dần. Phùng Quán tâm sự:

"Các tác phẩm của anh Trần Dần hầu như tôi đều đọc. Có cái tôi hiểu và có cái tôi không hiểu. Nhưng khi tôi hỏi, anh Trần Dần chỉ nói: ‘Mưa rơi không cần phiên dịch'. Ðề nghị anh Trần Dần nói rõ hơn điều này."

TRẦN DẦN: Tôi với anh Phùng Quán còn thân hơn anh em. Nhưng thơ anh Phùng Quán là thơ quảng trường. Cũng như anh Hoàng Cầm, anh Phùng Quán đọc thơ rất lôi hút người nghe. Tôi lại không thích thơ để đọc. Tôi nghĩ cái tai ngu hơn cái mắt. Trần Dần thì con mắt chạy vào trong. Nhưng thơ thì mỗi người một kiểu. Có kiểu bày thơ, thơ triển lãm. Tôi đang làm thơ mini...

HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG: Xin hỏi thật anh. Tại sao phải là thơ mini mà không thể là thơ cách khác. Vậy thơ mini có phải là thời thượng hay không? Thơ có cần thiết hay không?

TRẦN DẦN: Có thể nhịn ăn hai ba ngày, nhưng không thể nhịn thơ. Thơ là thơ thì hết sức cần thiết. Thơ của chúng ta đứng ở "tiền chiến" không được. Phải sáng tạo cái mới của chúng ta. Có người hỏi thơ mini có bắt chước váy mini không? Không. Không có cái mốt gì sống cả.

XUÂN HOÀNG: Anh là nhà thơ đi làm cái mới. Vậy thơ anh có gì kết hợp với ca dao truyền thống hay không?

TRẦN DẦN: Ca dao là lửa, cũng là thầy. Với tôi, Du, Hương, Khiêm, Quát hay Hàn Mặc Tử, Vũ Hoàng Chương là thầy. Nhưng học trò phải "chôn" thầy. Thơ nay hầu như vẫn đặt nghĩa. Tôi đặt thơ là chữ. Con chữ nó làm nghĩa. "Mai sau dù có bao giờ" là con chữ. "Chữ tài liền với chữ tai một vần" là đặt nghĩa.

NGUYỄN XUÂN TỰ: Thưa anh, tôi nghĩ rằng, muốn là một kiểu, làm thơ là một kiểu. Anh nói làm thơ để đọc bằng mắt, vậy người đọc hôm nay tìm anh ở quyển sách nào? Thơ văn Lý Trần người ta cần đọc. Theo anh, người ta cần đọc anh hay không?

TRẦN DẦN: Tôi muốn in ra sách. Nhưng đó là việc của nhà xuất bản. Còn tôi viết là viết cho những người bằng vai. Dù cha chú mình thì vẫn là vô hình. Phải vật nhau, đánh nhau để tạo ra độc giả. Tác giả qua tác phẩm tạo ra độc giả của mình. Tôi chưa kịp tạo ra độc giả thì đã bị vụ ‘Nhân Văn' rồi...

NGUYỄN ÐẮC XUÂN: Chúng tôi tham gia tranh đấu ở miền Nam, nghe nói sau vụ ‘Nhân Văn', anh có làm những tập thơ gửi ông này ông nọ trước đấy phản đối anh. Anh có thể cho biết sự tiếp nhận của họ như thế nào?

TRẦN DẦN: Thơ không phải là cái nghề. Tôi nằm như người bị chém, và tôi gửi thơ lên như người phá vây. Còn đầu hàng hay không thì cũng không biết. Nhưng khó ai dàn hoà được tôi với anh Tố Hữu (về quan niệm thơ -NTT). Tôi không làm văn vần.

HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG: Anh có làm thơ tình yêu không? Và anh quan niệm thế nào về đổi mới hiện nay?

TRẦN DẦN: Sáng tạo là tình yêu. Dù không nói gì về tình yêu, dù không làm về đề tài tình yêu, nhưng những con chữ "làm tình" trong thơ. Theo tôi, đổi mới là tạo nên sáng tạo. Phải để cho các thế hệ tự do sáng tạo. Nếu nói Trần-Dần-Giá-Trị, đấy phải là Giá-Trị-Tự-Do.

NGUYỄN TRỌNG TẠO: Tiểu thuyết Người người lớp lớp của anh là một giá trị. Anh làm ra giá trị đó hơn 30 năm trước. Nay đọc lại, theo anh, nó có rơi vào văn chương minh hoạ hay không, hay là nó vẫn là một giá trị thực sự?

TRẦN DẦN: Nó là hình thức mới. Người người lớp lớp là cái chữ chưa có trước đó. "Ðây rồi", tôi đã bắt được nó. Sau chiến dịch là nghệ thuật, chứ không phải đi làm chống tiêu cực, làm ký. Nội dung của nó cũng là một sáng tạo, một giá trị. Sau thấy bộ đội làm thơ dùng chữ "Người người lớp lớp", tôi khoái. Nhưng sau này nói cái gì về tập thể, người ta lại nói "người người lớp lớp", tôi lại ngán!

(Mọi người cùng cười, phá tan không khí căng thẳng gần hai tiếng đồng hồ trôi qua.)

HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG: Không nên lạm dụng sức khoẻ của anh. Tuy vậy, tôi muốn hỏi anh thêm một câu: Theo anh, nhân cách nhà văn quan trọng ở những điểm nào?

TRẦN DẦN: Nhân cách là văn cách. Ðấy là nhân cách sáng tạo. Tôi mong muốn mỗi công dân là một người Thơ. Ðầu tiên là làm người.

HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG: Cũng có lúc nhà văn sống khác với những điều họ nói. Vậy có tin những điều họ nói và những điều họ sống là một hay không?

TRẤN DẦN: Nhà văn cũng như mọi người. Tin vào mọi người như thế nào, hãy tin vào nhà văn như thế ấy. Theo tôi, có tin mà cũng có ngờ nữa...

*

Cuộc đối thoại đã kết thúc, nhiều người vẫn còn nán lại với hai vị khách quí. Còn được biết thêm, đây là lần đầu tiên sau hơn ba mươi năm anh Trần Dần tiếp xúc chính thức với "đám đông". Anh chống gậy, chia tay mọi người và vui vẻ nói:

Nguyễn Trọng Tạo

"Thời đất nước gian lao" và một giải thưởng thơ gian lao

ĐỌC SÁCH CỦA TỨ QUÁI CÔ NƯƠNG trên Vnweblogs

Xuất bản Thơ song ngữ Nguyễn Trọng Tạo

Đừng múc cạn nỗi buồn có thể đoạt giải Hội Nhà Văn?

Một sinh viên bình thơ Nguyễn Trọng

Trần Vàng Sao - Những bài thơ đau đớn

Nhà thơ 70 tuổi và Người tình ngoài sổ sách

Vân Đình Hùng bình thơ TÌM HOA

Nhà phê bình - người bạn lớn của những nhà sáng tác

Vương Cường "tán" EM ĐÀN BÀ

TRANH CÃI VỀ VĂN HỌC MẠNG

Thơ 50 năm Trường Sơn...

CON ĐÊ TRÊN BÁN ĐẢO

Đã có lần tôi bay trên bán đảo

nhìn xuống dãy Trường Sơn

dãy Trường Sơn kéo một vệt xanh dài

và tôi nghĩ: đấy là con đê biển.

Con đê ấy được đắp bằng đất đá

bằng cây nhiệt đới ken dày

không bao giờ trụi lá

xanh như cỏ xanh đã bén rễ từ lâu...

Sóng cứ đập vào chân đê

sóng cứ đập vào chân đê ầm ào, dữ dội

ở đó, dân tộc tôi lầm lũi

ở đó

dân tộc tôi...

những ruộng lúa đồng khoai cấy trồng trong bão sóng

những con người yêu nhau, làm lụng

sờn vai mưa nắng nụ cười

Ở đó, những con sóng chiến tranh dai dẳng không mùa

như răng kẻ xâm lược

cắn vào dân tộc tôi

cắn vào lục địa này...

bốc lửa cánh đồng bốc lửa rừng cây

dãy Trường Sơn máu ứa

dân tộc tôi mang thương tích đứng lên

trùng trùng rừng xanh núi đỏ

bao người con hy sinh

sóng dạt vào đất đá

nhập với Trường Sơn dựng lũy thành...

Cứ thế dân tộc tôi không bao giờ mất đi sau mỗi cuộc chiến tranh

dọc Trường Sơn lại trồng màu gieo lúa

như trồng cỏ trên con đê vừa đắp cao dày thêm nữa

và màu xanh như xanh vậy, từ xưa!

Chỉ ở đâu người chưa kịp gieo mùa

đất ở đó - vạt đê chưa kín cỏ

đất ở đó - vết thương còn tấy đỏ

máu của dân tộc tôi ở đó đập phập phồng

máu của dân tộc tôi

trên trái đất không ngừng!...

NHỮNG VẦN THƠ TRÊN "CON ĐƯỜNG CHẠY THẲNG VÀO TIM"

(Bài viết cho phần THƠ trong tập sách TRƯỜNG SƠN - ĐƯỜNG KHÁT VỌNG)

Từ nơi em gửi đến nơi anh Những đoàn quân, trùng trùng ra trận Như tình yêu nối lời vô tận Ðông Trường Sơn, nối tây Trường Sơn.

Và:

Không có kính, rồi xe không có đèn, Không có mui xe, thùng xe có xước, Xe vẫn chạy vì miền Nam phía trước: Chỉ cần trong xe có một trái tim.

Những người lính ra trận hầu hết là lính trẻ, nhưng họ đã có những suy nghĩ thật sâu sắc về tình yêu nước:

Trời không mây mà lạ lắm hôm nay Đường ra trận lòng ta thành náo động Sờ lên súng thấy bàn tay mình nóng Hiểu đốt lòng người đâu chỉ lúc xung phong.

Và họ luôn mang theo truyền thống hàng nghìn năm lịch sử của dân tộc:

Mai này con ta lớn lên Con sẽ mang đất nước đi xa Đến những tháng ngày mơ mộng Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình Phải biết gắn bó san sẻ Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở Làm nên Đất Nước muôn đời...

Và họ biết phải dồn nén tất cả những gì cho ngày về chiến thắng:

Đất Nước Của những người con gái con trai Đẹp như hoa hồng cứng như sắt thép Xa nhau không hề rơi nước mắt Nứơc mắt để dành cho ngày gặp mặt

Những nhà thơ trên con đường sinh tử ấy luôn hiểu được cái giá máu xương của cả dân tộc phải trả cho hòa bình thống nhất:

Ngay cả với cái chết, luôn được coi là sự hy sinh, là cao cả, là đẹp - vẻ đẹp của sự dâng hiến cho lý tưởng chung của cuộc chiến đấu:

Cái chết em xanh khoảng trời con gái Tôi soi lòng mình trong cuộc sống của em Gương mặt em, bạn bè tôi không biết Nên mỗi người có gương mặt em riêng.

Cái chết của đồng đội, của người thân luôn là lời kêu gọi đối với người đang sống:

Em ra đi chẳng để lại gì Ngoài ánh mắt cười lấp lánh sau hàng mi Và anh biết khi bất thần trúng đạn Em đã ra đi với mắt cười thanh thản Bởi được góp mình làm ánh sáng ban mai Bởi biết mình có mặt ở tương lai.

Anh sẽ sống đẹp những ngày em chưa kịp sống...

"Chết - Hy sinh cho Tổ quốc" Hùng ơi Máu thấm cỏ, lời ca bay vào đất Hy sinh lớn cũng là hạnh phúc Một cây xuân thành biển khắc tên Hùng.

Đến cả tiếng ve cũng kêu "mất - còn", cũng khắc khoải gọi người:

Ve kêu mất - còn

Tiếng kèn chiêu tập

Ve kêu mỏi mòn

Nhắc thời máu ứa

"Về chưa... về chưa?"

"Về chưa... về chưa?"

Cũng đành nhắc lại

Với mồ không tên và mộ có tên

Đến cả cỏ cũng xanh vì người đã khuất:

Những bó hoa đến viếng đã tàn đi

Từ nơi em gửi đến nơi anh
Những đoàn quân, trùng trùng ra trận
Như tình yêu nối lời vô tận
Ðông Trường Sơn, nối tây Trường Sơn.

Không có kính, rồi xe không có đèn,
Không có mui xe, thùng xe có xước,
Xe vẫn chạy vì miền Nam phía trước:
Chỉ cần trong xe có một trái tim.

Trời không mây mà lạ lắm hôm nay
Đường ra trận lòng ta thành náo động
Sờ lên súng thấy bàn tay mình nóng
Hiểu đốt lòng người đâu chỉ lúc xung phong.

Mai này con ta lớn lên
Con sẽ mang đất nước đi xa
Đến những tháng ngày mơ mộng
Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình
Phải biết gắn bó san sẻ
Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở
Làm nên Đất Nước muôn đời...

Đất Nước
Của những người con gái con trai
Đẹp như hoa hồng cứng như sắt thép
Xa nhau không hề rơi nước mắt
Nứơc mắt để dành cho ngày gặp mặt

Cái chết em xanh khoảng trời con gái
Tôi soi lòng mình trong cuộc sống của em
Gương mặt em, bạn bè tôi không biết
Nên mỗi người có gương mặt em riêng.

Em ra đi chẳng để lại gì
Ngoài ánh mắt cười lấp lánh sau hàng mi
Và anh biết khi bất thần trúng đạn
Em đã ra đi với mắt cười thanh thản
Bởi được góp mình làm ánh sáng ban mai
Bởi biết mình có mặt ở tương lai.

"Chết - Hy sinh cho Tổ quốc" Hùng ơi
Máu thấm cỏ, lời ca bay vào đất
Hy sinh lớn cũng là hạnh phúc
Một cây xuân thành biển khắc tên Hùng.

PV: Cám ơn ông.

HẰNG NGA thực hiện (Bản đầy đủ)

(*) Đầu đề do NTT đặt.